Koreańskie posągi Buddy słyną z harmonijnej prostoty, wyrafinowania formy oraz uosobienia pokoju i ukojenia.
<Dwa reprezentatywne pozłacane brązowe posągi siedzącego Maitreji w medytacji, stworzone w VI wieku, w okresie Trzech Królestw, obecnie znajdujące się w Muzeum Narodowym Korei. Dzięki tajemniczemu uśmiechowi Maitreji, symbolizującemu oświecenie, figurki te uznawane są za jedne z najpiękniejszych na świecie przedstawień Buddy w tej pozie.>
Posąg Buddy z Grecji
Osoba odwiedzająca Koreę może spodziewać się krajobrazu bezkresnych gór, które zdobią liczne piękne świątynie buddyjskie, każda z własnym posągiem Buddy. Jednak nawet w górach, gdzie nie ma świątyni, nierzadko można znaleźć co najmniej jednego Buddę wspaniale wykutego w dużej skale. Dla Koreańczyków posągi Buddy są widokiem znajomym — częścią codziennego życia — niezależnie od wyznania. Niewielu jednak wie, że posąg Buddy wywodzi się nie z Indii ani Chin, lecz z Grecji.
<Wykuty w skale Budda Siakjamuni w świątyni Golgulsa w Gyeongju (po lewej) oraz Bodhisattwa na górze Namsan w Gyeongju (po prawej).>
We wczesnym buddyzmie indyjskim posągów Buddy w ogóle nie wykonywano. Praktyka ta wynikała z ostatniej woli Siddharthy Gautamy (Buddy), który zakazał oddawania czci jego wizerunkom. Jednak wraz z początkiem naszej ery region Gandhary — obszar Afganistanu znany dziś jako Peszawar — zaczął się zmieniać. Mieszkańcy Gandhary wyznawali przede wszystkim buddyzm i to właśnie tam wyznawcy buddyjscy zetknęli się z cywilizacją grecką. Spotkanie to wywarło głębokie i trwałe wrażenie, zwłaszcza podboje Aleksandra Wielkiego na początku IV wieku. W tym okresie buddyści po raz pierwszy zetknęli się z greckimi świątyniami i bóstwami, takimi jak Zeus czy Herkules, co w naturalny sposób doprowadziło do tworzenia posągów Buddy — przedmiotu ich religijnej czci. Buddyści z Gandhary, nie mając doświadczenia w wykonywaniu posągów Buddy, początkowo tworzyli je na podstawie posągów greckich bogów. Niektóre posągi Buddy powstały wręcz bezpośrednio z wizerunków Herkulesa. W efekcie posąg Buddy zyskał zachodnie cechy, takie jak głęboko osadzone oczy i wysoko zarysowany nos. Ten typ zhellenizowanego posągu Buddy trafił do Korei przez Chiny. Dlatego wczesne koreańskie posągi buddyjskie mają twarze o wyglądzie nieco zachodnim.
<Budda z groty Seokguram, arcydzieło rzeźby cenione za realistyczne przedstawienie Buddy.>
Typy i kategorie posągów Buddy
Posągi Buddy powstawały w bardzo różnorodnych formach, zależnie od kraju i epoki historycznej. Ogólnie Budda posiada 32 podstawowe cechy, a wśród nich m.in. duże uszy opadające aż do ramion, wypukłość na czubku głowy, płaskie stopy oraz „trzecie oko” na czole (zazwyczaj biały klejnot).
Wśród różnych typów posągów Buddy najważniejsze są: Budda Siakjamuni, Budda Amitabha oraz Budda Wajroczana. Budda Siakjamuni, podobnie jak posąg Buddy w grocie Seokguram, wskazuje prawą ręką ziemię. To moment tuż przed oświeceniem, w którym oznajmia bóstwu ziemi, że osiągnął przebudzenie. Budda Amitabha jest postacią wyobrażoną, władającą rajem — miejscem, do którego ludzie trafiają po śmierci. Budda ten tworzy palcami dziewięć kręgów, symbolizujących dziewięć poziomów raju. Budda Wajroczana jest buddyjskim odpowiednikiem chrześcijańskiego Boga — istotą stwórczą, na której opiera się istnienie Buddy Siakjamuniego i Buddy Amitabhy. Budda ten obejmuje drugim palcem jednej dłoni palec drugiej, co symbolizuje filozofię, zgodnie z którą świat rzeczywisty i świat fundamentalny, umożliwiający istnienie świata rzeczywistego, są jednym i tym samym.
<Budda Amitabha z Sali Raju (po lewej) oraz Budda Wajroczana (po prawej) z Sali Wajroczany w świątyni Bulguksa.>
Oblicze Korei: pozłacany brązowy Maitreja w medytacji
Wczesne posągi Buddy w Korei w większości naśladowały chińskie rzeźby buddyjskie, jednak wraz z rozwojem kultury koreańskiej zmieniał się także wizerunek Buddy, który zaczął przyjmować wyraźnie prostą, naturalną formę rzeźbiarską, pozbawioną nadmiernych zdobień. Wykuta w skale triada Buddy w Seosan (Skarb Narodowy nr 84), zwana Uśmiechem Baekje — jednego z trzech królestw okresu Trzech Królestw (57 r. p.n.e.–668 r. n.e.) — jest arcydziełem sztuki rzeźbiarskiej, słynnym z ujmującego, szczerego i niewinnego uśmiechu. Podobny ciepły, płynny uśmiech można dostrzec również na japońskich posągach Buddy, które pozostawały pod wpływem koreańskich wzorców.
<Wykuta w skale triada Buddy w Seosan to najstarszy i najbardziej imponujący posąg Buddy w Korei. Nazywana jest Uśmiechem Baekje.>
Okres, w którym w Korei najintensywniej tworzono posągi Buddy, przypada na VI–VIII wiek. W tym czasie najpowszechniejszym typem był medytujący Maitreja, czyli bodhisattwa w pozycji półsiedzącej, z prawą dłonią lekko opartą na policzku, ukazującą głęboką kontemplację. Uważa się, że posąg ten wywodzi się z przedstawienia Medytującego Księcia — księcia Siddharthy pogrążonego w głębokiej medytacji nad sposobem oświecenia ludzkości. W Korei i Japonii postać ta znana jest jako Bodhisattwa Maitreja. Wśród tych dzieł piękny pozłacany brązowy Maitreja w medytacji (Skarb Narodowy nr 83) ukazuje absolutne mistrzostwo artystyczne dzięki prostej, a zarazem harmonijnie wyważonej postawie ciała, naturalnemu oddaniu fałd szaty Buddy oraz wyraźnie wyrzeźbionym oczom, nosowi i ustom. Subtelny uśmiech Bodhisattwy Maitreji przekazuje oglądającemu poczucie szlachetnej życzliwości. Ten reprezentatywny koreański posąg Buddy zachwyca harmonijną prostotą oraz uosobieniem dążenia do pokoju i wolności.
<Dwa pozłacane brązowe posągi siedzącego Maitreji w medytacji w Muzeum Narodowym Korei.>
* Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego Korei oraz Administracji Dziedzictwa Kulturowego Korei.