Używane przez admirała Yi Sun-shina podczas inwazji Hideyoshiego w XVI wieku, te innowacyjne okręty wojenne odegrały kluczową rolę w skutecznym pokonaniu japońskich najeźdźców.
Kto stworzył „żółwi okręt”?
Admirał Yi Sun-shin jest w historii Korei otaczany czcią za swoje heroiczne czyny, dzięki którym ocalił kraj przed niemal całkowitą zagładą podczas inwazji Hideyoshiego — dwuetapowej wojny międzynarodowej, rozpoczętej atakiem Japonii w 1592 roku i trwającej siedem lat, aż do chwili, gdy połączone działania dynastii Joseon i Ming doprowadziły do pokonania Japończyków. W tym okresie admirał Yi Sun-shin zwyciężył we wszystkich bitwach z japońskimi najeźdźcami, dokonując czynu bez precedensu w dziejach światowych bitew morskich. Strategie bitewne Yi do dziś są na tyle słynne, że omawia się je w nowoczesnych podręcznikach akademii marynarki wojennej w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Japonii.
<Grób admirała Yi Sun-shina, najbardziej czczonego bohatera w historii Korei. Yi ocalił kraj przed upadkiem, rozwijając technologię „żółwiego okrętu”.>
Nie sposób myśleć o Yi Sun-shinie, nie przywołując zarazem „żółwiego okrętu”. Przed pomnikiem Yi Sun-shina na placu Gwanghwamun w Seulu znajduje się również posąg „żółwiego okrętu” (po koreańsku nazywanego także „geobukseon”). Powszechnie uważa się, że „żółwi okręt” został wynaleziony przez Yi, lecz w rzeczywistości nie jest to prawdą — „żółwi okręt” istniał już znacznie wcześniej. W IX wieku, w okresie dynastii Silla, Jang Bogo opracował wyjątkowy okręt bojowy, którego górną część przykryto ochronną skorupą; powstał on w Cheonghaejin (bazie wojskowej w Wando, w prowincji Jeolla Południowa), która w tamtym czasie panowała nad morzami Azji Wschodniej. Okręt był nie tylko szybki, lecz także skutecznie odpierał ataki mieczem i włócznią, niemal dokładnie tak jak „żółwi okręt” Yi. Właściwy „żółwi okręt” w formie znanej dziś został opracowany pod koniec dynastii Goryeo (918–1392 n.e.). Wzmianki o „żółwim okręcie” pojawiają się również w zapisach z czasów panowania królów Taejonga i Sejonga z dynastii Joseon, między XIV a XV wiekiem. Roczniki króla Taejonga podają, że „podczas przeprawy przez rzekę Imjin król był świadkiem potyczki między łodzią w kształcie żółwia a łodzią wa (japońską)”. Ściśle rzecz biorąc, Yi Sun-shin nie był wynalazcą „żółwiego okrętu”, lecz pierwszym, który rozwinął technologię pozwalającą używać go skutecznie i na szeroką skalę w rzeczywistej walce. Yi zaadaptował istniejący format „żółwiej łodzi”, umieszczając na niej żelazną płytę i dodając kilka innych funkcji, dzięki którym okręt mógł zostać wyposażony w działa.
<Admirał Yi Sun-shin nadzoruje budowę „żółwiego okrętu” (po lewej). „Żółwie okręty” w bitwie (po prawej).>
Czy „żółwi okręt” rzeczywiście był pierwszym na świecie pancernikiem?
Pytanie o to, czy „żółwi okręt” naprawdę był pancernikiem, pojawiło się po raz pierwszy w latach 80. XIX wieku i do dziś pozostaje nierozstrzygnięte. Tezę twierdzącą wysuwają głównie zachodni badacze, opierając się na źródłach japońskich. Istnieje wiele japońskich dokumentów z okresu inwazji Imjin, w których odnotowano, że „wróg (Joseon) ma okręty pokryte żelazem, których nie możemy przebić naszymi działami”. W czerwcowym numerze Harper's New Monthly Magazine z 1899 roku amerykański misjonarz Homer Hulbert nazywa „żółwi okręt” (geobukseon) „żółwią łodzią” (geobukbae) i opisuje jego konstrukcję jako pokrytą żelaznymi płytami, wskazując Koreę jako pierwszy kraj na świecie, który rozwinął technologię metalowych płyt wraz z okrętem opancerzonym żelazem. Czternaste wydanie Encyklopedii Britannica z 1929 roku opisuje „żółwią łódź” jako pierwszy na świecie pancernik.
<Obraz przedstawiający geobukseon i panokseon (okręt wojenny z nadbudową), odkryty w Japonii w latach 90. XVIII wieku.>
W dokumentach dynastii Joseon z okresu inwazji Hideyoshiego, w osobistych zapiskach Yi ani w pismach jego współpracowników nie ma jednak wzmianki o terminie „pancernik”. W swoim opisie „żółwiego okrętu” skierowanym do króla admirał Yi pisał, że miał on „szydła osadzone na grzbiecie”: łódź przykrywano deskowaniem, a następnie umieszczano w nim szydła. Sądząc po tym, że szydła były osadzane w desce, konstrukcja wydaje się wykonana raczej z drewna niż z żelaza. Ponieważ na desce pokrytej ostrymi żelaznymi grotami kładziono nasiąkniętą wodą matę o wadze pięciu ton, okręt był w stanie wytrzymać nawet ataki ogniowe. To właśnie tę osłonę japońska marynarka najwyraźniej błędnie uznała za żelazo.
<Zrekonstruowany „żółwi okręt” na wodach przed Koreańską Akademią Marynarki Wojennej.>
Według źródeł historycznych żółwi okręt budowano, umieszczając drewnianą płytę na panokseonie, okręcie tradycyjnie używanym przez marynarkę Joseon, obsadzając tę płytę gęstymi rzędami żelaznych szydeł, przykrywając ją ogromną mokrą matą i wiercąc otwory po obu burtach do prowadzenia ognia z dział. Nadal istnieje jednak możliwość, że dach był częściowo lub w całości pokryty żelazem — lecz nie będziemy mogli tego stwierdzić z pewnością, dopóki nie zostanie odkryty rzeczywisty żółwi okręt z tamtej epoki.
<Zrekonstruowana głowa smoka na dziobie „żółwiego okrętu” (po lewej). Kadzielnica wysyłająca płomienie przez głowę smoka (po prawej).>
<Działo wewnątrz „żółwiego okrętu”.>
<Żelazna „skorupa żółwia” Geobukseonu, która wzbudzała strach w niezliczonych japońskich żołnierzach.>
Dlaczego żółwi okręt zniknął?
Głównym okrętem marynarki Joseon był panokseon; „żółwi okręt” pierwotnie miał pełnić funkcję pomocniczego okrętu bojowego, używanego wtedy, gdy wymagała tego strategia. We wczesnym etapie inwazji Hideyoshiego Yi Sun-shin dysponował trzema „żółwimi okrętami”. Na podstawie dokumentu dyplomatycznego wysłanego do Chin w czasie inwazji Hideyoshiego, w którym wspomniano o pięciu „żółwich okrętach”, można sądzić, że w trakcie wojny zbudowano jeszcze dwa. Według niektórych szacunków w szczytowym okresie walk liczba „żółwich okrętów” wynosiła siedem lub osiem. Po pierwszej i drugiej inwazji Hideyoshiego liczba ta pozostawała taka sama aż do 1746 roku, kiedy wzrosła do 14, a następnie do 40 w 1770 roku. Zapisy z 1808 roku odnotowują 30 okrętów; w 1817 roku liczba ta spadła do 18.
<Obraz przedstawiający „żółwi okręt”, pancernik stawiający czoła wrogim jednostkom w bezpośrednim starciu.>
Po siedmioletnich inwazjach Hideyoshiego „żółwi okręt” utracił swoją symboliczną wartość. Przez pewien czas utrzymanie „żółwich okrętów” najwyraźniej nie należało do priorytetów. Wraz ze wzrostem wymagań dotyczących obrony narodowej i reorganizacją marynarki zaczęto wskazywać na potrzebę ponownego ustanowienia standardów dla „żółwiego okrętu” i innych jednostek wojennych. Jednak bez równoczesnego zwiększenia liczby żołnierzy eksploatacja „żółwich okrętów” stawała się coraz trudniejsza. Utrzymywane jedynie formalnie, wiedza o funkcjach i strategicznej wartości żółwiego okrętu stopniowo zanikała w świadomości narodowej. Istnieją zapisy zagranicznego misjonarza z końca lat 80. XIX wieku, który miał widzieć pozostałości żółwiego okrętu, lecz nie są one w pełni wiarygodne. Dziś pozostały nam jedynie wspomnienia majestatu żółwiego okrętu oraz heroicznych czynów admirała Yi Sun-shina.
Yi Sun-shin opisał bitwę z użyciem Geobukseonu w raporcie dla króla. „Po pierwszym ataku żółwiego okrętu i następującym po nim ataku panokseonu wielokrotnie strzelaliśmy z dział. Gdy raziliśmy wroga działami, strzałami i kamieniami niczym gradem, jego duch walki łatwo się załamał, a żołnierze padali martwi do wody jak muchy. Dzięki temu bitwy morskie stały się bardzo łatwe”.
* Zdjęcia dzięki uprzejmości Koreańskiej Organizacji Turystycznej oraz Administracji Dziedzictwa Kulturowego Korei.