Ceniony za świetliste szkliwo w odcieniu jadeitowej zieleni oraz przełomowy kunszt artystyczny, seledyn Goryeo należy do największych osiągnięć w historii sztuki ceramicznej.
Kolor jesiennego nieba tuż po gwałtownej ulewie został odtworzony na ziemi w ceramicznych wyrobach z seledynu Goryeo. Garncarze z dynastii Goryeo (918–1392) nadawali swoim dziełom barwę fragmentu czystego jesiennego nieba, nieśmiało odsłoniętego spośród ciemnych chmur po obfitym deszczu. Tajemniczy niebieskozielony odcień ceramiki seledynowej wymyka się wszelkim barwnikom stworzonym przez człowieka. Jest kwintesencją naturalnego piękna, którego nie da się uzyskać żadną naukową kombinacją kolorów przy użyciu współczesnej technologii.
Ceramikę seledynową po raz pierwszy wytwarzano w Chinach, gdzie garncarze z okresu Dynastii Północnych i Południowych odkryli, że gdy popiół osiadał na wypalanych w piecach w wysokiej temperaturze wyrobach ceramicznych, powstawała zachwycająca błękitna powłoka. Popiół po spalanym drewnie reagował chemicznie z gliną, tworząc naturalne szkliwo, które podczas wypału w temperaturze 1300°C twardniało, dając piękne niebieskawe wykończenie. Technika wytwarzania seledynu została udoskonalona za panowania dynastii Tang, lecz szczyt artystycznego wyrafinowania osiągnęła w XII wieku, za dynastii Song.
<Seledynowy wazon z intarsjowanym motywem żurawi i chmur
Goryeo, XII wiek
42,1 cm wysokości i 24,5 cm średnicy w najszerszym miejscu.
Okazała forma tego wspaniałego XII-wiecznego dzieła porcelany Goryeo wywodzi się ze stylu meiping (po koreańsku maebyeong, dosłownie „wazon na kwiaty maehwa”) z czasów chińskiej dynastii Song. W chwili powstania tego wazonu Goryeo wykształciło już jednak własny styl, wyróżniający się bardziej rozbudowaną formą i elegancko zakrzywionymi liniami. Coraz ważniejszym osiągnięciem porcelany Goryeo w dziejach światowej ceramiki było wprowadzenie techniki inkrustacji do sztuki garncarskiej. W powyższym wazonie, który dzięki formie, rozmiarom i luksusowemu charakterowi należy do największych arcydzieł tego rodzaju, wzór białych żurawi i chmur został kunsztownie wtopiony w powierzchnię jadeitowoniebieskiego korpusu.>
Koreańscy garncarze, którzy w połowie IX wieku poznali chińskie techniki wytwarzania seledynu, zapoczątkowali nową erę i estetykę ceramiki seledynowej, wprowadzając do świata własne, unikalne umiejętności i metody. Gdy ceramika seledynowa osiągnęła artystyczny szczyt w XII-wiecznych Chinach, koreańscy garncarze rozwijali już nowy zestaw technik jej wytwarzania. Choć seledyn z dynastii Song słynie z majestatycznych form, bogatych dekoracji i nieprzezroczystego szkliwa, wyroby seledynowe Goryeo wyróżniają się naturalnymi, subtelnymi formami, doskonale i harmonijnie zrównoważonymi miękkimi, rytmicznymi liniami oraz klarownym szkliwem. Do XVII wieku, kiedy Japonia przejęła umiejętności i praktyki garncarskie poprzez uprowadzenie koreańskich rzemieślników podczas japońskiej inwazji, jedynie Korea i Chiny posiadały technologię tworzenia wysokiej jakości ceramiki wypalanej w bardzo wysokich temperaturach. Wiele krajów europejskich importowało seledyn i inne rodzaje ceramiki z Chin aż do XVIII wieku, gdy ostatecznie rozwinęły własne, odrębne metody ceramiczne.
<Ażurowa seledynowa kadzielnica z motywem Siedmiu Skarbów
Goryeo, XII wiek
W okresie dynastii Goryeo (918–1392) powstawała szeroka gama seledynowych kadzielnic. Wśród nich Ażurowa seledynowa kadzielnica z motywem Siedmiu Skarbów, uznana za Narodowy Skarb Korei, uchodzi za jedno z największych arcydzieł seledynu Goryeo. Stworzona w złotym wieku seledynu, w XII stuleciu, prezentuje niemal wszystkie techniki dekoracyjne epoki, w tym rycie, relief, ażur, inkrustację, aplikację oraz modelowanie rzeźbiarskie.
Kadzielnica składa się z kulistej, ażurowej pokrywy, korpusu w kształcie lotosu oraz płaskiego postumentu wspartego na trzech uroczych królikach. Choć każdy element został uformowany w odmiennej postaci, całość harmonijnie łączy się w niezwykle wyrafinowane i spójne dzieło sztuki.
Gdy wewnątrz naczynia spala się kadzidło, wonny dym delikatnie unosi się przez ażurowy wzór Siedmiu Skarbów na kopulastej pokrywie, pozwalając aromatowi pięknie rozprzestrzenić się w otaczającej przestrzeni. Korpus w kształcie lotosu ma trzy nakładające się warstwy płatków, z których każda została osobno wykonana i przymocowana tradycyjną techniką aplikacji (cheophwa). Łączenie korpusu z postumentem również zdobią subtelnie modelowane płatki, które dodatkowo podkreślają elegancję kompozycji.>
Istnieje kilka czynników wyróżniających seledyn Goryeo w historii ceramiki. Przede wszystkim jego wyjątkowy „tajemniczy kolor” słynny poeta Goryeo, Yi Gyu-bo, określił nawet jako fragment skradziony „niebiańskiej harmonii”. Barwa otulająca patrzącego tajemniczym refleksem, jakby spoglądał w głębokie wody spokojnego jeziora, stała się przedmiotem podziwu nawet wśród Chińczyków, którzy wprowadzili tę ceramikę. W rzeczywistości pewien uczony z dynastii Song stwierdził w swoich pismach, że seledyn Goryeo należy do najwspanialszych rzeczy na świecie, przewyższając Chiny w sztuce ceramiki seledynowej, a bogaty, żywy kolor seledynu Goryeo jest „najlepszy pod niebem”.
<Seledynowy dzban w formie rybosmoka
Ten Narodowy Skarb Korei, stworzony w złotym wieku seledynu Goryeo w XII wieku, jest jednym z najbardziej pomysłowych arcydzieł koreańskiej sztuki ceramicznej. Dzban przyjmuje formę rybosmoka (eoryong), mitycznego stworzenia o głowie smoka i ciele ryby, przedstawionego dramatycznie w chwili, gdy z impetem wyskakuje z wody.
Dziobek został wyrzeźbiony jako głowa smoka, natomiast korpus naczynia przyjmuje wdzięczną postać ryby. Uchwyt, ukształtowany niczym łodyga lotosu, naturalnie spływa po grzbiecie naczynia, a pokrywa została wymodelowana na wzór rybiego ogona. Choć każdy element inspirowany jest inną formą natury, wszystkie łączą się bezszwowo w harmonijne przedstawienie tego legendarnego stworzenia.
Świetliste szkliwo seledynowe w odcieniu jadeitowej zieleni, połączone z wykwintnie rytymi detalami płetw i motywów kwiatowych, ukazuje niezwykły kunszt garncarzy Goryeo. Każdy element wykonano z wyjątkową precyzją, nadając mitycznej istocie zarówno elegancję, jak i witalność.>
Po drugie, garncarze z dynastii Goryeo zastosowali w swojej ceramice seledynowej wyjątkową praktykę dekoracyjną – wspaniałą sztukę inkrustacji, pierwszą tego rodzaju na świecie. Seledyn inkrustowany powstaje poprzez wyrycie wybranych motywów na powierzchni naczynia i wypełnienie ich białą lub czerwoną angobą (mieszanką gliny) przed nałożeniem szkliwa. Po wypale biała angoba zachowuje swój kolor, natomiast czerwona staje się czarna. Technika inkrustacji wymaga nie tylko wysoce wyrafinowanej umiejętności równoważenia całkowicie odmiennych materiałów, lecz także zręcznego rytowania oraz eleganckiego wyczucia smaku — cech nierozerwalnie związanych z wysublimowanym charakterem ceramiki seledynowej. Ta nowa technika przyniosła innowacyjną zmianę w dekoracji seledynu. Konwencjonalne techniki wklęsłorytu i reliefu pozwalały jedynie na subtelne zdobienie naczynia; wprowadzenie inkrustacji, dzięki której żywe wzory ukazywały się pod cienką warstwą przezroczystego błękitnego szkliwa, wyznaczyło natomiast początek nowej epoki seledynu. Do najpopularniejszych motywów należą żurawie, chmury, wierzby, winogrona, dzieci, kwiaty lotosu, piwonie i chryzantemy, odzwierciedlające tęsknotę ludu Goryeo za światem wiecznym oraz liryczną wrażliwość na naturę. Motywy te doskonale współgrają z tajemniczą jadeitową barwą seledynu Goryeo, tworząc najpiękniejsze dzieła sztuki zrodzone z ziemi.
<Seledynowy wazon w kształcie melona, inkrustowany piwoniami i chryzantemami
Goryeo, XII wiek
25,6 cm wysokości i 10,9 cm średnicy w najszerszym miejscu
Ten wazon jest imponującym przykładem inkrustowanych wyrobów seledynowych. Jego wylew przyjmuje kształt rozkwitającego kwiatu powoju, korpus ma formę melona podzielonego na osiem zaokrąglonych segmentów, a rozchylona stopa przypomina plisowane spódnice, tworząc rytmiczną sylwetkę o harmonijnej równowadze. Delikatne rozszerzenie stopy współbrzmi z wylewem wazonu uformowanym jak dziewięć płatków kwiatu, emanując ciepłem. Dwie poziome linie na szyjce oraz odwrócone kształty serca w górnej części korpusu zostały inkrustowane białą gliną. Piwonie i chryzantemy, wykonane czernią i bielą, umieszczono naprzemiennie na ośmiu bokach korpusu; dolną partię ozdobiono motywami płatków lotosu tą samą techniką inkrustacji. Płynna i pełna wdzięku linia wazonu pozostaje w doskonałej harmonii z czarno-białymi wzorami widocznymi pod cienką warstwą przezroczystego szkliwa — koloru tak tajemniczo pięknego, że porusza serce patrzącego.>
Po trzecie, technika podszkliwnego malowania farbą miedziową w celu nadania ceramice seledynowej czerwonego odcienia została po raz pierwszy na świecie opanowana przez garncarzy Goryeo. Aby uzyskać takie wzbogacenie piękna, wzory malowano na ceramice farbą na bazie miedzi przed nałożeniem szkliwa. Po wypale w temperaturze 1300°C miedziane rysunki, w procesie utleniania, przybierały jasnoczerwony kolor. Była to najbardziej wyszukana i piękna technika barwienia, jaką wynaleziono w historii rzemiosła ceramicznego. Garncarze Goryeo powstrzymywali się jednak od nadużywania tej techniki i stosowali ją oszczędnie, aby podkreślić harmonię różnych barw w ceramice. Chińscy garncarze zdołali opracować system podszkliwnego malowania farbą miedziową dopiero w XIV wieku, 200 lat po rzemieślnikach ceramicznych z Goryeo.
<Seledynowy dzban w kształcie tykwy, zdobiony podszkliwnie miedziową czerwienią
Goryeo, XIII wiek
32,5 cm wysokości i 16,8 cm średnicy w najszerszym miejscu
Obfite zastosowanie jasnoczerwonego, miedziowego zdobienia podszkliwnego na tym wyjątkowym seledynowym dzbanie doskonale współistnieje z barwą błękitnego nieba po burzy w jesienne popołudnie. Korpus ma kształt tykwy z dwoma kwiatami lotosu różnej wielkości ułożonymi jeden nad drugim. Kwiat w dolnej części korpusu jest lekko rozchylony, tworząc formę stawu, z którego wyrastają łodygi. Na szyjce siedzi chłopiec, trzymający w dłoni pąk lotosu i zanurzający stopy w stawie, podczas gdy mała żaba zdaje się gotowa skoczyć z uchwytu — żywe świadectwo głębokiej miłości ludu Goryeo do natury i bogactwa ich wyobraźni. Żyłki każdego płatka zostały delikatnie wyryte miedziowoczerwonym konturem, a sporadyczne białe punkty dodatkowo ożywiają całość, podkreślając jej subtelny luksus.>
Osiągnięcia te wniosły wielki wkład w rozwój rzemiosła i sztuki ceramicznej w Korei oraz na świecie. Niektórzy krytycy z głębokim przekonaniem twierdzą, że pomogły one także sztuce seledynu Goryeo przybliżyć się o krok do boskiej funkcji sztuki: „oczyszczania ludzkich umysłów mocą piękna”. Wielki poeta dynastii Goryeo, Yi Gyu-bo, powiedział, że seledyn Goryeo powstaje „dzięki zapożyczeniu magicznej mocy niebios”, podczas gdy jego chińscy współcześni wychwalali go określeniami takimi jak „pierwszy pod niebem” i „skrajne piękno”. Nawet dziś wielu koneserów wyraża zachwyt nad dziełami seledynu Goryeo, nazywając je „błogosławieństwami niebios” udoskonalonymi przez „ręce Boga”.
Produkcja ceramicznych dzieł seledynowych, która dała początek temu wspaniałemu światu piękna, weszła w okres stałego schyłku równolegle z politycznymi i społecznymi niepokojami późnej dynastii Goryeo, aż stopniowo zniknęła z koreańskiej sfery ceramiki, ustępując miejsca nowemu typowi wyrobów: białej porcelanie dynastii Joseon. Niestety świat został pozbawiony tajemniczego piękna seledynu na około 600 lat — aż do chwili, gdy pojawiła się wizja jednego człowieka.
* Zdjęcia dzięki uprzejmości Narodowego Muzeum Korei oraz Encyklopedii Kultury Koreańskiej.