Ondol, niezwykle wydajny i korzystny dla zdrowia system ogrzewania domu, jest wyjątkową koreańską innowacją.
<Ondol to tradycyjny koreański system ogrzewania, w którym rozgrzewane w kuchni kamienie grzewcze ogrzewają całe pomieszczenie (po lewej). Kamienie ułożone pod pomieszczeniem z ondolem podczas budowy tradycyjnego koreańskiego domu (hanok) (po prawej).>
Ondol, wyjątkowo koreański system ogrzewania
Na początku burzliwego XX wieku Koreańczycy, dobrowolnie i pod przymusem, niemal całkowicie zrywali więzi z tradycyjną kulturą, entuzjastycznie przyjmując zachodnie zwyczaje. Tradycyjny strój ustąpił miejsca zachodnim garniturom, a domy kryte dachówką zaczęto zastępować budynkami mieszkalnymi i domami w stylu zachodnim. Jednak niektóre elementy tradycyjnej kultury przez lata zachowały swoją siłę, a jednym z najważniejszych jest ondol. Choć Korea pełna jest nowoczesnych apartamentowców, pomieszczenia w tych budynkach zawsze mają podłogi z ondolem w nowoczesnym stylu. Ponadto, mimo że większość Koreańczyków mieszka w domach w stylu zachodnim, nie przejęli oni zwyczaju obecnego w niektórych krajach Zachodu, polegającego na noszeniu obuwia w pomieszczeniach.
<Pomieszczenie ogrzewane ondolem w tradycyjnym koreańskim domu (hanok).>
Dlaczego Koreańczycy tak konsekwentnie wybierają ondol? Powód jest prosty: wszyscy go kochają. „Ondol” to zapis chińskimi znakami koreańskiego terminu „gudeul”, który dosłownie oznacza „wypieczone kamienie”. Ondol odnosi się więc do systemu ogrzewania, w którym kamienie są „wypiekane”, aby ogrzać podłogę, a wraz z nią całe pomieszczenie — to niezwykły system, całkowicie unikatowy dla Korei i niespotykany nigdzie indziej na świecie.
Gudeul, naukowy system ogrzewania rozwijany przez tysiąclecia
Historia ondolu w Korei obejmuje tysiące lat, czego dowodzą wydobyte artefakty prehistoryczne z epoki żelaza (około II wieku) oraz malowidła ścienne z Goguryeo. Najwcześniejszy ondol ogrzewał tylko części pomieszczenia. System ogrzewania całego pokoju pojawił się po raz pierwszy w połowie XIII wieku, w czasach dynastii Goryeo, i upowszechnił się na całym Półwyspie Koreańskim we wczesnej dynastii Joseon (od końca XV do początku XVI wieku). Długi okres rozwoju ondolu zaowocował wysoce naukowymi rozwiązaniami i złożonymi konstrukcjami.
<Pozostałości ondolu z okresu Okjeo (III wiek p.n.e.) i okresu Balhae (698–926 n.e.).>
<Doskonale zachowane pozostałości ondolu z wczesnej epoki żelaza, odkryte w Sinbuk-eup, Chuncheon, w prowincji Gangwon-do.>
Najważniejszym elementem konstrukcji ondolu jest gorae — przestrzeń, przez którą przepływa dym z rozgrzanych kamieni (patrz schemat poniżej). Nad gorae układa się płaskie, szerokie kamienie (gudeul), a na nich warstwę czerwonej gliny, która zapobiega wydostawaniu się dymu. Po rozpaleniu ognia w palenisku płomienie i gorący dym przechodzą przez gorae pod pomieszczeniami, podnosząc temperaturę podłogi, a następnie uchodzą kominem na końcu instalacji. Zasada działania ondolu jednocześnie wykorzystuje przewodzenie, promieniowanie i konwekcję ciepła. Ciepło przewodzone jest przez kamienie umieszczone pod podłogą, a następnie promieniuje na całą jej powierzchnię. Innymi słowy, przyjemna temperatura utrzymywana jest dzięki konwekcji powietrza.
Jedynymi innymi miejscami na świecie, w których stosuje się podobne zasady ogrzewania, są części północno-wschodnich Chin i Mongolii. W północno-wschodnich Chinach używa się wczesnej formy ondolu, ogrzewającej tylko wybrane strefy sypialni, natomiast w Mongolii system ogrzewania typu ondol wykorzystywany jest do ogrzewania podłogi geru, tradycyjnego domostwa (nazywanego także jurtą). System instalowania gudeul na całej powierzchni podłogi pomieszczenia występuje wyłącznie w Korei. Jego zalety to wysoka efektywność cieplna, oszczędne wykorzystanie paliwa i infrastruktury oraz trwałość. Największą zaletą pozostaje jednak korzystny wpływ na zdrowie.
<Schemat konstrukcji i zasad działania ondolu.>
Współistnienie z nowoczesną kulturą mieszkaniową
Dlaczego ogrzewanie podłogi jest korzystne? Koreańczycy powszechnie wierzą, że utrzymywanie dłoni i stóp w cieple, a głowy w chłodzie, sprzyja zdrowiu. To właśnie tę zasadę umożliwia ondol. Co więcej, jest to system ogrzewania wyjątkowo ekonomiczny. Tylko jedna piąta ciepła wytwarzanego przez zachodni kominek faktycznie promieniuje do pomieszczenia. Dla porównania ondol magazynuje ciepło w gudeul, dzięki czemu może ono promieniować przez długi czas, nawet przez kilka dni, jeśli gudeul zostały prawidłowo zainstalowane. Podczas gdy dym z kominka przedostaje się do pomieszczenia i zagęszcza powietrze, ondol nie powoduje takiego problemu; ponieważ ondol nie tylko ogrzewa podłogę, ale może być również wykorzystywany podczas gotowania, jest niezwykle skutecznym systemem, który pozwala „upiec dwie pieczenie na jednym ogniu”.
W ostatnich latach architekci, którzy dostrzegli skuteczność i zalety ondolu, eksperymentują z różnymi sposobami wykorzystania go w nowoczesnych domach. Wraz z wprowadzeniem koreańskiego ondolu w Chinach, Japonii, a nawet Europie, system ten zaczyna być uznawany za nową metodę ogrzewania domów.
<Dzięki swoim znakomitym właściwościom naukowym ondol nadal jest stosowany w nowoczesnej architekturze. Pomieszczenie z ondolem w nowoczesnym budynku mieszkalnym nie jest ogrzewane tradycyjnym ogniem kuchennym, lecz za pomocą rur instalowanych w podłodze, przez które przepływa woda podgrzana przez kocioł, ogrzewając pomieszczenie.>
* Zdjęcia dzięki uprzejmości Korea Tourism Organization oraz Cultural Heritage Administration of Korea.