Işıltılı yeşim yeşili sırları ve çığır açan sanatıyla öne çıkan Goryeo seladonu, seramik sanat tarihinin en büyük başarıları arasında yer alır.
Şiddetli bir sağanağın hemen ardından beliren sonbahar göğünün rengi, Goryeo seladon seramiklerinde yeryüzünde yeniden hayat bulur. Goryeo Hanedanlığı (918-1392) çömlekçileri, yoğun yağmurun ardından koyu bulutların arasından mahcupça görünen berrak sonbahar göğünden bir parçayı eserlerine işlemişlerdir. Seladon seramiğinin gizemli mavimsi yeşil rengi, insan yapımı hiçbir boyayla elde edilemez. Modern teknolojiyle yapılan hiçbir bilimsel renk karışımından sağlanamayacak doğal güzelliğin en üstün örneğidir.
Seladon seramik ilk olarak Çin’de yapılmıştır; Kuzey ve Güney Hanedanlıkları döneminin çömlekçileri, yüksek sıcaklıktaki fırınlarda pişirilen seramiklerin üzerine kül düştüğünde ortaya olağanüstü mavi bir kaplama çıktığını keşfetmiştir. Yanan odundan oluşan kül, kil ile kimyasal tepkimeye girerek doğal bir sır meydana getirmiş; bu sır, fırınlarda 1300° Celsius’ta pişirildiğinde sertleşerek güzel bir mavimsi yüzey oluşturmuştur. Seladon yapım tekniği Tang Hanedanlığı döneminde geliştirilmiş, ancak sanatsal doruğuna 12. yüzyılda Sung Hanedanlığı döneminde ulaşmıştır.
<Turna ve Bulut Desenli Kakmalı Seladon Vazo
Goryeo, 12. Yüzyıl
Yüksekliği 42,1 cm; en geniş noktasındaki çapı 24,5 cm.
Bu olağanüstü 12. yüzyıl Goryeo porseleninin hacimli formu, Çin’deki Sung Hanedanlığı’na ait Meiping (Korecede Maebyeong, kelime anlamıyla “maehwa vazosu”) üslubundan gelir. Ancak bu vazo yapıldığında Goryeo, daha geniş hacimli formu ve zarifçe kıvrılan çizgileriyle ayırt edilen kendi üslubunu çoktan oluşturmuştu. Dünya seramik tarihinde Goryeo porseleninin giderek daha önemli kabul edilen başarılarından biri, kakma tekniğini çömlekçilik sanatına kazandırmasıdır. Formu, boyutu ve görkemiyle türünün en büyük başyapıtlarından biri olan yukarıdaki vazoda, beyaz turna ve bulut deseni yeşim mavisi gövdenin yüzeyine zarafetle kakılmıştır.>
9. yüzyıl ortalarında Çin’in seladon yapım teknikleriyle tanışan Koreli çömlekçiler, kendilerine özgü beceri ve yöntemleri dünyaya tanıtarak seladon seramiğinde yeni bir çağ ve estetik anlayışı başlattılar. Seladon seramiği 12. yüzyıl Çin’inde sanatsal doruğuna ulaşırken, Koreli çömlekçiler yeni bir seladon üretim teknikleri bütünü geliştiriyordu. Sung Hanedanlığı seladonları görkemli formları, zengin süslemeleri ve opak sırlarıyla bilinirken, Goryeo seladon eserleri yumuşak, ritmik çizgiler ve berrak sırla kusursuz bir uyum içinde dengelenmiş doğal ve ölçülü formlarıyla öne çıkar. Japonya’nın, Japon istilası sırasında Koreli çömlekçilerin kaçırılması yoluyla çömlekçilik beceri ve uygulamalarını edindiği 17. yüzyıla kadar, çok yüksek sıcaklıklarda pişirilen yüksek nitelikli seramik üretme teknolojisine yalnızca Kore ve Çin sahipti. Birçok Avrupa ülkesi, 18. yüzyılda kendi özgün seramik yöntemlerini geliştirene dek seladon ve diğer seramik türlerini Çin’den ithal etti.
<Yedi Hazine Desenli Ajurlu Seladon Tütsülük
Goryeo, 12. Yüzyıl
Goryeo Hanedanlığı (918–1392) döneminde çok çeşitli seladon tütsülükler üretilmiştir. Bunlar arasında, Kore Ulusal Hazinesi olarak tescillenen Yedi Hazine Desenli Ajurlu Seladon Tütsülük, Goryeo seladonunun en büyük başyapıtlarından biri kabul edilir. Seladonun 12. yüzyıldaki altın çağında yaratılan bu eser; kazıma, kabartma oyma, ajur, kakma, aplike ve heykelsi modelleme dâhil dönemin neredeyse tüm süsleme tekniklerini sergiler.
Tütsülük; küresel ajurlu bir kapak, lotus biçimli bir gövde ve üç sevimli tavşan tarafından taşınan düz bir kaideden oluşur. Her unsur farklı bir formda şekillendirilmiş olsa da, olağanüstü rafine ve bütünlüklü bir sanat eserinde uyumla birleşir.
Kabın içinde tütsü yakıldığında, hoş kokulu duman kubbeli kapaktaki ajurlu Yedi Hazine deseninden nazikçe yükselir ve kokunun çevredeki alana zarifçe yayılmasını sağlar. Lotus biçimli gövde, her biri ayrı ayrı hazırlanıp geleneksel aplike (cheophwa) tekniğiyle tutturulmuş üç üst üste yaprak katmanına sahiptir. Gövdeyi kaideye bağlayan ek yeri de incelikle modellenmiş yapraklarla süslenerek kompozisyonun zarafetini daha da artırır.>
Goryeo seladonunu seramik tarihi alanında diğerlerinden ayıran birkaç unsur vardır. Her şeyden önce Goryeo seladonuna özgü “gizemli renk”, ünlü Goryeo şairi Yi Gyu-bo tarafından “göksel uyumdan” çalınmış bir parça olarak anılmıştır. İzleyiciyi sanki sakin bir gölün derin sularına bakıyormuş gibi gizemli yansımalarla saran bu renk, bu seramik türünü Kore’ye tanıtan Çinlilerin bile hayranlık duyduğu bir konu olmuştur. Nitekim Sung Hanedanlığı’ndan bir bilgin, yazılarında Goryeo seladonunun dünyadaki en iyi şeylerden biri olduğunu, seladon seramik sanatında Çin’i geride bıraktığını ve Goryeo seladonunun zengin, canlı renginin “göğün altındaki en iyisi” olduğunu belirtmiştir.
<Balık-Ejderha Formunda Seladon İbrik
Kore Ulusal Hazinesi olan bu eser, 12. yüzyılda Goryeo seladonunun altın çağında yaratılmış olup Kore seramik sanatının en yaratıcı başyapıtlarından biridir. İbrik, ejderha başlı ve balık gövdeli efsanevi bir yaratık olan balık-ejderha (eoryong) formunu alır; sudan güçlü bir sıçrayışla yükselirken dramatik biçimde tasvir edilmiştir.
Ağız kısmı ejderhanın başı olarak şekillendirilmiş, kabın gövdesi ise balığın zarif formunu almıştır. Lotus sapı biçimindeki kulp, kabın sırtı boyunca doğal bir akışla uzanır; kapak ise balığın kuyruğundan esinlenerek modellenmiştir. Her bileşen farklı bir doğal formdan ilham alsa da, bu efsanevi yaratığın uyumlu bir temsilinde kusursuz biçimde bütünleşir.
Işıltılı yeşim yeşili seladon sır, yüzgeçlerdeki ve çiçek motiflerindeki incelikle kazınmış ayrıntılarla birleşerek Goryeo çömlekçilerinin olağanüstü ustalığını ortaya koyar. Her unsur dikkat çekici bir hassasiyetle işlenmiş, efsanevi yaratığa hem zarafet hem de canlılık kazandırmıştır.>
İkinci olarak, Goryeo Hanedanlığı çömlekçileri seladon yapımında benzersiz bir süsleme uygulaması kullandılar: dünyada türünün ilk örneği olan kakma sanatı. Kakmalı seladon, istenen motiflerin kabın yüzeyine kazınması ve sır uygulanmadan önce bu alanın beyaz ya da kırmızı astarla (kil karışımı) doldurulmasıyla yapılır. Pişirimden sonra beyaz astar aynı rengini korurken kırmızı astar siyaha döner. Kakma tekniği yalnızca bütünüyle farklı malzemeleri dengeleme konusunda son derece rafine bir beceri değil, aynı zamanda çevik bir kazıma yeteneği ve zarif bir zevk gerektirir; bunların tümü seladon seramiğinin incelikli zarafetiyle uyum içindedir. Bu yeni teknik, seladon süslemesinde yenilikçi bir dönüşüm yarattı. Geleneksel çukur oyma ve kabartma teknikleri bir kabın yalnızca ölçülü biçimde süslenmesine olanak tanırken, ince bir berrak mavi sır tabakasının altında canlı desenler ortaya çıkaran kakma yaklaşımının geliştirilmesi, seladonda yeni bir çağın başlangıcını işaret etti. En sevilen motiflerden bazıları; turnalar, bulutlar, söğüt ağaçları, üzümler, çocuklar, lotus çiçekleri, şakayıklar ve krizantemlerdir; bunlar Goryeo insanının ebedî dünyaya duyduğu özlemi ve doğal dünyaya yönelik lirik duyarlılığını yansıtır. Bu motifler Goryeo seladonunun gizemli yeşim rengiyle kusursuz biçimde bütünleşerek topraktan yapılmış en güzel sanat eserlerini meydana getirir.
<Şakayık ve Krizantem Kakmalı Kavun Biçimli Seladon Vazo
Goryeo, 12. Yüzyıl
Yüksekliği 25,6 cm; en geniş noktasındaki çapı 10,9 cm
Bu vazo, kakmalı seladon eserlerin etkileyici bir örneğidir. Ağız kısmında açan bir sabah sefası çiçeğinin, gövdesinde sekiz yuvarlak dilimli bir kavunun ve genişleyen ayağında pileli eteklerin formunu benimseyerek ritmik ve uyumlu bir gövde dengesi oluşturur. Ayağın belirsiz biçimde dışa açılması, dokuz çiçek yaprağı şeklindeki vazo ağzıyla kaynaşarak sıcak bir etki yayar. Boyundaki iki yatay çizgi ve gövdenin üst kısmındaki ters kalp şekilleri beyaz kil ile kakılmıştır. Gövdenin sekiz yüzeyinde şakayıklar ve krizantemler siyah ve beyazla dönüşümlü olarak kakılmış; gövdenin alt kısmı aynı kakma tekniğiyle lotus yaprağı desenleriyle süslenmiştir. Vazonun akıcı ve zarif kıvrımı, ince bir berrak sır tabakasının altından görünen siyah-beyaz desenlerle kusursuz bir uyum içindedir; bu gizemli güzellikteki renk izleyenin kalbini derinden etkiler.>
Üçüncü olarak, seladon seramiğe kırmızı renk vermek amacıyla bakır boyayla sır altı bezeme tekniği dünyada ilk kez Goryeo çömlekçileri tarafından başarılmıştır. Bu estetik zenginliği yaratmak için desenler, sır uygulanmadan önce bakır bazlı boya ile seramiğin üzerine çizilir. 1300˚C’de pişirildikten sonra bakır çizimler oksidasyon süreciyle parlak kırmızıya dönüşür. Bu, seramik zanaatları tarihinde icat edilmiş en incelikli ve en güzel renklendirme tekniğiydi. Ancak Goryeo çömlekçileri bu tekniği aşırı kullanmaktan kaçınmış, seramik içindeki farklı renklerin uyumunu vurgulamak için yalnızca ölçülü biçimde uygulamıştır. Çinli çömlekçiler, bakır boyayla sır altı bezeme sistemini Goryeo seramik ustalarından ancak 200 yıl sonra, 14. yüzyılda geliştirebilmiştir.
<Bakır Kırmızısı Sır Altı Bezemeli Kabak Biçimli Seladon İbrik
Goryeo, 13. Yüzyıl
Yüksekliği 32,5 cm; en geniş noktasındaki çapı 16,8 cm
Bu eşsiz seladon ibrikte parlak kırmızı bakır sır altı bezemenin bol kullanımı, sonbahar öğleden sonrasında fırtınalı bir yağmurun ardından beliren mavi gökyüzünün rengiyle kusursuz bir uyum içinde var olur. Gövde, üst üste yerleştirilmiş farklı boyutlarda iki lotus çiçeğiyle kabak biçimindedir. Alt gövdedeki çiçek, içinden çiçek saplarının yükseldiği bir gölet biçiminde hafifçe açılmıştır. Boyun kısmında oturan bir çocuk, elinde bir lotus tomurcuğu tutarak ayaklarını gölete daldırır; kulptan sıçramaya hazır küçük bir kurbağa ise Goryeo insanının doğaya duyduğu derin sevginin ve zengin hayal gücünün canlı bir kanıtını sunar. Her bir yaprağın damarları bakır kırmızısı konturlarla ve yer yer beyaz noktalarla incelikle kazınmış, genel etkiye zarif bir ihtişam ve canlılık katmıştır.>
Bu başarılar, Kore’de ve dünyada seramik zanaat ve sanatlarının gelişimine büyük katkılar sağlamıştır. Bazı eleştirmenler derin bir ifadeyle, bunların Goryeo seladon seramik sanatını sanatın “güzelliğin gücüyle insan zihnini arındırma” şeklindeki ilahi işlevine bir adım daha yaklaştırdığını söyler. Goryeo Hanedanlığı’nın büyük şairi Yi Gyu-bo, Goryeo seladonunun “göğün büyülü gücünü ödünç alarak” yapıldığını söylemiş; Çinli çağdaşları ise onu “göğün altındaki bir numara” ve “en üstün güzellik” gibi ifadelerle övmüştür. Bugün bile birçok sanat uzmanı, Goryeo seladon eserlerine duydukları hayranlığı onları “Tanrı’nın elleriyle” kusursuzlaştırılmış “göğün lütufları” olarak adlandırarak dile getirir.
Bu görkemli güzellik dünyasını doğuran seladon seramik sanat eserlerinin üretimi, geç Goryeo Hanedanlığı dönemindeki siyasi ve toplumsal çalkantılara paralel olarak sürekli bir gerileme sürecine girmiş; zamanla Kore seramik alanından kaybolarak yerini yeni bir seramik türüne, Joseon Hanedanlığı beyaz porselenine bırakmıştır. Ne yazık ki dünya, bir adamın vizyonu ortaya çıkana kadar yaklaşık 600 yıl boyunca seladonun gizemli güzelliğinden mahrum kalmıştır.
* Fotoğraflar Kore Ulusal Müzesi ve Kore Kültürü Ansiklopedisi’nin izniyle kullanılmıştır.