İnsan sağlığına iyi gelen, son derece verimli bir ev ısıtma sistemi olan ondol, Kore’ye özgü benzersiz bir yeniliktir.
<Ondol, mutfakta pişirme taşlarının ısıtılarak tüm odayı ısıtmasını sağlayan geleneksel bir Kore ısıtma sistemidir (solda). Geleneksel bir Kore evi (Hanok) inşa edilirken ondol odasının altına yerleştirilen taşlar (sağda).>
Kore’ye özgü bir ısıtma sistemi: Ondol
Kore’nin çalkantılı yirminci yüzyılının başlangıcında Koreliler, Batı adetlerini coşkuyla benimserken geleneksel kültürle olan bağlarının neredeyse tamamını hem gönüllü hem de zorunlu olarak koparmaya başladılar. Geleneksel kıyafetler Batı tarzı takımlar lehine terk edildi; kiremit çatılı evler ise apartmanlar ve Batı tarzı konutlar inşa etmek üzere bir kenara bırakıldı. Bununla birlikte geleneksel kültürün bazı unsurları yıllar boyunca güçlü biçimde varlığını sürdürdü; bunların en önemlilerinden biri ondoldur. Kore modern yüksek katlı apartmanlarla dolu olsa da bu apartmanlardaki odalar her zaman modern tarzda ondol zeminlerle inşa edilir. Ayrıca Korelilerin çoğu Batı tarzı evlerde yaşasa da bazı Batı ülkelerinde görülen ev içinde ayakkabı giyme âdetini benimsemezler.
<Geleneksel bir Kore evinde (hanok) ondol ile ısıtılan bir oda.>
Koreliler neden ondolda ısrar eder? Nedeni basittir: herkes onu sever. “Ondol”, Korece “gudeul” teriminin Çince karakterlerle yazılmış hâlidir ve kelimenin tam anlamıyla “pişirilmiş taşlar” anlamına gelir. Dolayısıyla ondol, zemini ve onunla birlikte odayı ısıtmak için taşların “pişirildiği” bir ısıtma sistemini ifade eder; dünyada başka yerde bulunmayan, tamamen Kore’ye özgü olağanüstü bir sistemdir.
Gudeul, binyıllar boyunca geliştirilen bilimsel bir ısıtma sistemi
Kore’de ondolun tarihi, Demir Çağı’na (yaklaşık 2. yüzyıl) ait kazılarda ortaya çıkarılan tarih öncesi eserler ve Goguryeo duvar resimlerinin de kanıtladığı üzere binlerce yıla uzanır. En eski ondol yalnızca bir odanın belirli bölümlerini ısıtıyordu. Bir odanın tamamını ısıtan sistem ilk olarak Goryeo Hanedanlığı’nın 13. yüzyıl ortalarında ortaya çıktı ve Joseon Hanedanlığı’nın erken döneminde (15. yüzyıl sonu ile 16. yüzyıl başı) Kore yarımadasının tamamında yaygınlaştı. Ondolun uzun gelişim süreci, son derece bilimsel sistemlerin ve karmaşık yapıların ortaya çıkmasını sağlamıştır.
<Okjeo Dönemi’nden (M.Ö. 3. yüzyıl) ve Balhae Dönemi’nden (M.S. 698~926) ondol kalıntıları.>
<Gangwon-do Eyaleti, Chuncheon, Sinbuk-eup’ta kazılarla ortaya çıkarılan, Erken Demir Çağı’na ait mükemmel biçimde korunmuş ondol kalıntıları.>
Ondol yapısının en önemli unsuru, ısıtılmış taşlardan çıkan dumanın geçtiği alan olan gorae’dir (aşağıdaki şemaya bakınız). Gorae’nin üzerine düz, geniş taşlar (gudeul) yerleştirilir; bunların üstüne de dumanın dışarı sızmasını önlemek için kırmızı çamur kili tabakası uygulanır. Ocakta ateş yakıldığında, ateş ve sıcak duman odaların altındaki gorae’den geçerek zeminin sıcaklığını artırır ve ardından uçtaki bacadan dışarı çıkar. Ondol prensibi, ısının iletimini, ışınımını ve taşınımını aynı anda kullanır. Isı, zemine yerleştirilmiş taşlar aracılığıyla iletilir ve ardından tüm zemine yayılır. Başka bir deyişle, havanın taşınımı sayesinde sıcak bir ortam korunur.
Dünyada benzer ısıtma ilkelerini kullanan diğer yerler yalnızca Kuzeydoğu Çin’in bazı bölgeleri ile Moğolistan’dır. Kuzeydoğu Çin’de, yatak odasının yalnızca belirli alanlarını ısıtan erken dönem bir ondol sistemi kullanılırken, Moğolistan’da geleneksel konut olan gerin (yurt olarak da adlandırılır) zemini için ondol tipi bir ısıtma sistemi kullanılır. Gudeulün bir odanın tüm zeminine yerleştirilmesi sistemi yalnızca Kore’de görülür. Avantajları; ısı verimliliği, yakıt ve tesisatın ekonomik kullanımı ve dayanıklılıktır. En büyük avantajı ise sağlığa iyi gelmesidir.
<Ondolun yapısı ve ilkelerini gösteren bir şema.>
Modern konut kültürüyle birlikte varoluş
Zemini ısıtmak neden faydalıdır? Koreliler genel olarak elleri ve ayakları sıcak, başı serin tutmanın sağlığa iyi geldiğine inanır. Ondol, işte bu ilkeyi mümkün kılar. Üstelik son derece ekonomik bir ısıtma sistemidir. Batı tipi bir şöminenin ürettiği ısının yalnızca beşte biri gerçekten odaya yayılır. Buna karşılık ondol, üretilen ısıyı gudeulde depolar; gudeul doğru şekilde kurulmuşsa ısının uzun süre, hatta birkaç gün boyunca yayılmasını mümkün kılar. Şöminenin dumanı odaya girip havayı ağırlaştırırken ondolda böyle bir sorun yoktur; ayrıca ondol yalnızca zemini ısıtmakla kalmayıp yemek pişirmede de kullanılabildiği için son derece etkili bir “bir taşla iki kuş” sistemidir.
Son yıllarda ondolun etkinliğini ve avantajlarını fark eden mimarlar, modern evlerde ondolu kullanmanın çeşitli yollarını denemektedir. Kore ondolunun Çin, Japonya ve hatta Avrupa’da tanıtılmasıyla, yeni bir ev ısıtma sistemi olarak kabul görmeye başlamıştır.
<Üstün bilimsel özellikleri sayesinde ondol, modern mimaride hâlâ kullanılmaktadır. Modern bir apartman dairesindeki ondol odası, geleneksel mutfak ateşiyle değil; zemine, kazanda ısıtılan suyun dolaştığı boruların döşenmesiyle ısıtılır ve oda bu şekilde sıcak tutulur.>
* Fotoğraflar Kore Turizm Organizasyonu ve Kore Kültürel Miras İdaresi’nin izniyle kullanılmıştır.