Nổi danh với men ngọc xanh biếc rạng rỡ và nghệ thuật đột phá, thanh từ Goryeo được xem là một trong những thành tựu vĩ đại nhất trong lịch sử nghệ thuật gốm sứ.
Sắc trời thu ngay sau một cơn mưa lớn được tái hiện trên mặt đất qua những tác phẩm gốm thanh từ Goryeo. Những người thợ gốm của Vương triều Goryeo (918-1392) đã nhuộm tác phẩm của mình bằng một mảnh trời thu trong trẻo, e ấp hiện ra sau tầng mây sẫm sau cơn mưa nặng hạt. Sắc xanh lam ngả lục huyền nhiệm của gốm thanh từ vượt khỏi mọi loại thuốc nhuộm do con người tạo ra. Đó là hiện thân của vẻ đẹp tự nhiên, không thể đạt được bằng bất kỳ sự phối màu khoa học nào của công nghệ hiện đại.
Gốm thanh từ lần đầu được chế tác tại Trung Quốc, nơi những thợ gốm thời Nam Bắc triều phát hiện rằng khi tro rơi lên đồ gốm đang nung trong lò ở nhiệt độ cao, kết quả tạo ra một lớp áo xanh tuyệt đẹp. Tro từ củi cháy phản ứng hóa học với đất sét, tạo nên lớp men tự nhiên, khi nung ở 1300° C trong lò sẽ đông cứng thành bề mặt xanh lam tuyệt mỹ. Kỹ thuật chế tác thanh từ được hoàn thiện vào thời Đường, nhưng đạt đến đỉnh cao nghệ thuật vào thời Tống trong thế kỷ 12.
<Bình thanh từ khảm hoa văn hạc và mây
Goryeo, thế kỷ 12
Cao 42,1 cm và đường kính 24,5 cm tại điểm rộng nhất.
Dáng hình đầy đặn của tác phẩm sứ Goryeo tuyệt mỹ thế kỷ 12 này bắt nguồn từ kiểu Mai Bình (Meiping, hay Maebyeong trong tiếng Hàn, nghĩa đen là “bình hoa mai”) của thời Tống ở Trung Quốc. Tuy nhiên, vào thời điểm chiếc bình này được chế tác, Goryeo đã định hình phong cách riêng, đặc trưng bởi hình khối khoáng đạt hơn và những đường cong thanh nhã. Một thành tựu ngày càng quan trọng của đồ sứ Goryeo trong lịch sử gốm sứ thế giới là việc đưa kỹ thuật khảm vào nghệ thuật gốm. Ở chiếc bình trên, với hình dáng, kích thước và vẻ xa hoa khiến nó trở thành một trong những kiệt tác lớn nhất cùng loại, hoa văn hạc trắng và mây được khảm tinh xảo trên bề mặt thân bình màu ngọc lam.>
Những thợ gốm Hàn Quốc, sau khi tiếp nhận kỹ thuật chế tác thanh từ của Trung Quốc vào giữa thế kỷ 9, đã mở ra một kỷ nguyên và thẩm mỹ mới cho gốm thanh từ bằng cách giới thiệu với thế giới những kỹ năng và phương pháp độc đáo của riêng mình. Khi gốm thanh từ đạt đỉnh cao nghệ thuật ở Trung Quốc thế kỷ 12, một hệ kỹ thuật chế tác thanh từ mới cũng đang được các thợ gốm Hàn Quốc xác lập. Dù thanh từ thời Tống nổi tiếng với hình khối uy nghi, trang trí lộng lẫy và lớp men đục, các tác phẩm thanh từ Goryeo lại nổi bật bởi hình dáng tự nhiên, tinh tế, cân bằng hoàn hảo và hài hòa với những đường nét mềm mại, nhịp nhàng cùng lớp men trong. Cho đến thế kỷ 17, khi Nhật Bản tiếp thu kỹ năng và thực hành làm gốm thông qua việc bắt cóc thợ gốm Hàn Quốc trong cuộc xâm lược của Nhật, chỉ Hàn Quốc và Trung Quốc sở hữu công nghệ tạo ra đồ gốm chất lượng cao được nung ở nhiệt độ rất cao. Nhiều quốc gia châu Âu đã nhập khẩu thanh từ và các dòng gốm khác từ Trung Quốc cho đến thế kỷ 18, khi họ cuối cùng phát triển những phương pháp gốm sứ độc đáo của riêng mình.
<Lư hương thanh từ chạm thủng hoa văn Thất Bảo
Goryeo, thế kỷ 12
Trong Vương triều Goryeo (918–1392), nhiều loại lư hương thanh từ đã được chế tác. Trong số đó, Lư hương thanh từ chạm thủng hoa văn Thất Bảo, được công nhận là Quốc bảo của Hàn Quốc, được xem là một trong những kiệt tác vĩ đại nhất của thanh từ Goryeo. Ra đời trong thời kỳ hoàng kim của thanh từ vào thế kỷ 12, tác phẩm thể hiện hầu như toàn bộ kỹ thuật trang trí của thời đại, bao gồm khắc chìm, chạm nổi, chạm thủng, khảm, đắp nổi và tạo hình điêu khắc.
Lư hương gồm nắp hình cầu chạm thủng, thân dáng hoa sen và chân đế phẳng được nâng đỡ bởi ba chú thỏ duyên dáng. Dù mỗi bộ phận được tạo tác theo một hình thức khác nhau, tất cả hòa quyện thành một tác phẩm nghệ thuật thống nhất, tinh luyện đến tuyệt vời.
Khi trầm được đốt bên trong vật chứa, làn khói thơm nhẹ nhàng bay lên qua hoa văn Thất Bảo chạm thủng trên nắp vòm, giúp hương thơm lan tỏa thanh nhã trong không gian xung quanh. Thân hình hoa sen có ba lớp cánh xếp chồng, mỗi cánh được chế tác riêng và gắn vào bằng kỹ thuật đắp truyền thống (cheophwa). Phần nối giữa thân và chân đế cũng được trang trí bằng những cánh hoa được nặn tinh xảo, càng tôn lên vẻ thanh lịch của tổng thể.>
Có nhiều yếu tố khiến thanh từ Goryeo khác biệt trong lịch sử gốm sứ. Trước hết, “sắc màu huyền nhiệm” độc đáo của thanh từ Goryeo từng được nhà thơ Goryeo danh tiếng Yi Gyu-bo ví như một mảnh đánh cắp từ “sự hòa điệu của trời”. Sắc màu bao phủ người xem bằng ánh phản chiếu bí ẩn, như thể đang nhìn vào làn nước sâu của một hồ phẳng lặng, đã trở thành đối tượng ngưỡng mộ ngay cả đối với người Trung Quốc, những người đã truyền nhập dòng gốm này. Thật vậy, một học giả thời Tống từng viết rằng thanh từ Goryeo là một trong những điều tuyệt mỹ nhất trên đời, vượt qua Trung Quốc trong nghệ thuật gốm thanh từ, và sắc màu phong phú, sống động của thanh từ Goryeo là “đệ nhất dưới trời”.
<Ấm rót thanh từ hình cá rồng
Quốc bảo Hàn Quốc này, được tạo tác trong thời kỳ hoàng kim của thanh từ Goryeo vào thế kỷ 12, là một trong những kiệt tác giàu trí tưởng tượng nhất của nghệ thuật gốm sứ Hàn Quốc. Chiếc ấm mang hình cá rồng (eoryong), một sinh vật huyền thoại có đầu rồng và thân cá, được khắc họa đầy kịch tính như đang mạnh mẽ vọt lên khỏi mặt nước.
Vòi rót được tạo hình thành đầu rồng, trong khi thân ấm mang dáng cá uyển chuyển. Quai, tạo dáng như một cuống sen, uốn lượn tự nhiên trên lưng ấm, còn nắp được mô phỏng theo đuôi cá. Dù mỗi bộ phận lấy cảm hứng từ một hình thái tự nhiên khác nhau, tất cả được kết hợp liền mạch thành một hình tượng hài hòa của sinh vật huyền thoại này.
Lớp men thanh từ xanh ngọc rạng rỡ, kết hợp với các chi tiết khắc chìm tinh xảo trên vây và họa tiết hoa, cho thấy tay nghề phi thường của những thợ gốm Goryeo. Mọi yếu tố đều được thực hiện với độ chính xác đáng kinh ngạc, trao cho sinh vật huyền thoại này cả vẻ thanh nhã lẫn sức sống.>
Thứ hai, những thợ gốm Vương triều Goryeo đã áp dụng một phương pháp trang trí độc đáo vào chế tác thanh từ – nghệ thuật khảm tuyệt vời, kỹ thuật đầu tiên thuộc loại này trên thế giới. Thanh từ khảm được tạo bằng cách khắc các họa tiết mong muốn lên bề mặt vật phẩm, rồi lấp đầy vùng khắc bằng hồ đất trắng hoặc đỏ trước khi phủ men. Sau khi nung, hồ trắng giữ nguyên màu, trong khi hồ đỏ chuyển sang đen. Kỹ thuật khảm không chỉ đòi hỏi tay nghề cực kỳ tinh luyện trong việc cân bằng những vật liệu hoàn toàn khác nhau, mà còn cần khả năng khắc khéo léo và gu thẩm mỹ thanh nhã, tất cả hòa quyện với sự tinh tế cao độ của gốm thanh từ. Kỹ thuật mới này đã tạo nên bước đổi mới trong trang trí thanh từ. Các kỹ thuật khắc lõm và chạm nổi truyền thống chỉ cho phép trang trí tinh tế trên bề mặt vật phẩm; tuy nhiên, việc đưa phương pháp khảm vào, tạo nên những hoa văn sống động hiện lên qua một lớp men xanh trong mỏng, đã đánh dấu khởi đầu của một kỷ nguyên thanh từ mới. Một số mô típ phổ biến nhất gồm hạc, mây, cây liễu, chùm nho, trẻ em, hoa sen, mẫu đơn và cúc, phản ánh khát vọng về thế giới vĩnh hằng và cảm thức trữ tình về thiên nhiên của người Goryeo. Những họa tiết này hòa hợp hoàn hảo với sắc ngọc huyền nhiệm của thanh từ Goryeo, tạo nên những tác phẩm nghệ thuật đẹp nhất được làm từ đất.
<Bình thanh từ dáng quả dưa khảm mẫu đơn và hoa cúc
Goryeo, thế kỷ 12
Cao 25,6 cm và đường kính 10,9 cm tại điểm rộng nhất
Chiếc bình này là một ví dụ ấn tượng về các tác phẩm thanh từ khảm. Miệng bình mang dáng một đóa hoa bìm bìm đang nở, thân bình như quả dưa với tám múi tròn, còn chân loe gợi những nếp váy xếp ly, tạo nên một thân dáng nhịp nhàng và cân bằng hài hòa. Độ loe nhẹ khó định hình của chân bình hòa quyện với miệng bình tạo dáng chín cánh hoa, tỏa ra cảm giác ấm áp. Hai đường ngang trên cổ bình và các hình trái tim ngược ở phần trên thân được khảm bằng đất trắng. Mẫu đơn và hoa cúc được khảm luân phiên trên tám mặt thân bình bằng cả đen và trắng; phần dưới thân được trang trí hoa văn cánh sen bằng cùng kỹ thuật khảm. Đường cong mềm mại, duyên dáng của chiếc bình hòa nhịp hoàn hảo với các hoa văn đen trắng hiện lên qua lớp men trong mỏng, một sắc màu đẹp huyền nhiệm đến mức chinh phục trái tim người thưởng lãm.>
Thứ ba, kỹ thuật vẽ dưới men bằng màu đồng để nhuộm đỏ gốm thanh từ đã được thợ gốm Goryeo đạt đến lần đầu tiên trên thế giới. Để tạo nên vẻ đẹp tăng cường ấy, hoa văn được vẽ lên đồ gốm bằng chất màu gốc đồng trước khi phủ men. Sau khi nung ở 1300˚C, các nét vẽ đồng chuyển thành màu đỏ tươi qua quá trình oxy hóa. Đây là kỹ thuật tạo màu tinh vi và đẹp đẽ nhất từng được phát minh trong lịch sử thủ công gốm sứ. Tuy nhiên, các thợ gốm Goryeo không lạm dụng kỹ thuật này, mà chỉ dùng ở mức tối thiểu để nhấn mạnh sự hài hòa của các sắc màu khác nhau trong tác phẩm. Thợ gốm Trung Quốc chỉ có thể phát triển phương pháp vẽ dưới men bằng màu đồng vào thế kỷ 14, tức 200 năm sau các nghệ nhân gốm Goryeo.
<Ấm rót thanh từ dáng bầu hồ lô vẽ dưới men đỏ đồng
Goryeo, thế kỷ 13
Cao 32,5 cm và đường kính 16,8 cm tại điểm rộng nhất
Việc sử dụng dồi dào sắc đỏ đồng tươi sáng dưới men trên chiếc ấm thanh từ độc đáo này hòa quyện hoàn hảo với màu trời xanh sau cơn mưa giông trong một buổi chiều thu. Thân ấm có dáng quả bầu hồ lô với hai bông sen kích thước khác nhau xếp chồng lên nhau. Bông hoa ở phần thân dưới hé nở như mặt ao, từ đó các cuống hoa vươn lên. Một cậu bé ngồi trên cổ ấm, tay cầm nụ sen và thả chân xuống ao, trong khi một chú ếch nhỏ sẵn sàng bật nhảy từ quai ấm, thể hiện sinh động tình yêu thiên nhiên sâu sắc và trí tưởng tượng phong phú của người Goryeo. Gân của từng cánh hoa được khắc mảnh với đường viền đỏ đồng và đôi chấm trắng điểm xuyết, càng làm sống động hiệu ứng tổng thể của vẻ sang trọng tinh tế.>
Những thành tựu này đã đóng góp to lớn vào sự phát triển của thủ công và nghệ thuật gốm sứ ở Hàn Quốc cũng như trên thế giới. Một số nhà phê bình sâu sắc cho rằng chúng cũng giúp nghệ thuật gốm thanh từ Goryeo tiến thêm một bước đến gần chức năng thiêng liêng của nghệ thuật: “thanh lọc tâm trí con người bằng sức mạnh của cái đẹp”. Nhà thơ lớn của Vương triều Goryeo, Yi Gyu-bo, nói rằng thanh từ Goryeo được tạo ra “bằng cách mượn sức mạnh huyền diệu của trời”, trong khi các học giả Trung Hoa cùng thời ca ngợi bằng những cụm từ như “đệ nhất dưới trời” và “vẻ đẹp tột cùng”. Ngay cả ngày nay, nhiều người sành thưởng vẫn bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với thanh từ Goryeo bằng cách gọi chúng là “ân phúc của trời” được hoàn thiện bởi “bàn tay của Thượng đế”.
Việc sản xuất các tác phẩm gốm thanh từ, vốn đã khai sinh nên thế giới cái đẹp rực rỡ này, bước vào giai đoạn suy giảm đều đặn song hành với những biến động chính trị và xã hội cuối Vương triều Goryeo, cho đến khi dần biến mất khỏi lĩnh vực gốm sứ Hàn Quốc, nhường chỗ cho một loại đồ gốm mới: sứ trắng triều Joseon. Đáng tiếc thay, thế giới đã bị tước mất vẻ đẹp huyền nhiệm của thanh từ trong khoảng 600 năm, cho đến khi tầm nhìn của một con người xuất hiện.
* Ảnh do Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc và Bách khoa Toàn thư Văn hóa Hàn Quốc cung cấp.