Hanok Hàn Quốc đưa thế giới tự nhiên vào không gian sống, cho phép cư dân chung sống an hòa với sự giản dị, vẻ đẹp và tinh thần của thiên nhiên.
<Hanok của Lee Man Hyun tọa lạc tại Andong.>
Ondol và maru: Mối quan hệ kiến trúc độc đáo
Cả một ngôi nhà mái ngói đồ sộ 99 gian lẫn một túp nhà đất nhỏ ba gian lợp tranh hoặc vỏ sồi đều được xem là hanok (nhà truyền thống Hàn Quốc). Bởi dù có khác biệt về vật liệu, quy mô hay kết cấu, mọi ngôi nhà được trang bị ondol (hệ thống sưởi dưới sàn) và maru (khu vực sàn gỗ rộng) đều được coi là hanok. Ondol là hệ thống sưởi dưới sàn bắt nguồn từ những ngôi nhà ở các vùng phía bắc có khí hậu lục địa, trong khi maru là cấu trúc làm mát khởi nguồn từ những ngôi nhà ở các vùng phía nam có khí hậu hải dương.
<Một phòng ondol và sàn maru, hai đặc trưng độc đáo của hanok, cùng tồn tại hài hòa.>
Vào mùa hè nóng bức, người Hàn Quốc chủ yếu sinh hoạt trên maru, còn mùa đông họ dành thời gian trong các phòng được sưởi ấm bằng ondol. Gỗ tạo nên maru và lửa giúp ondol vận hành vốn là hai yếu tố khó dung hòa. Vì gỗ dễ bắt lửa, không kiến trúc sư nào trên thế giới đặt hai yếu tố này cạnh nhau. Tuy nhiên, do mô hình tuần hoàn không khí của bán đảo Triều Tiên—lạnh và khô vào mùa đông, nóng và ẩm vào mùa hè—người Hàn Quốc buộc phải phát triển một phương thức để cả sưởi ấm và làm mát có thể cùng tồn tại. Vì vậy, từ thời cổ đại, hanok đã được xây dựng với cả maru và ondol, thích ứng được cả nóng lẫn lạnh. Sự cộng tồn này khiến hanok trở thành một loại hình kiến trúc mang tính khoa học vượt bậc, hiếm có nơi nào trên thế giới sánh được.
Đất, cây và hanji: Dựng nhà từ thiên nhiên
Kiến trúc truyền thống của hầu hết các quốc gia đều sử dụng những vật liệu như gỗ, đất và đá—những thứ dễ tìm thấy trong môi trường tự nhiên xung quanh. Hanok cũng không ngoại lệ. Gỗ được dùng cho cột và maru, đá dùng cho gudeul (thiết bị sưởi của ondol), còn đất sét dùng cho sàn và tường. Trong số các vật liệu này, hanok sử dụng lượng đất sét đặc biệt lớn, không chỉ cho tường mà còn cho cả mái. Chính đất sét, với đặc tính giữ nhiệt và làm mát tự nhiên, giúp hanok mát vào mùa hè và ấm vào mùa đông.
<Hanok với nền đá, cột gỗ và maru, cửa hanji, cùng mái đất sét.>
Một đặc trưng độc đáo khác của hanok là việc sử dụng hanji—giấy truyền thống Hàn Quốc làm từ vỏ cây dâu tằm—trên mọi bề mặt phẳng trong nhà, bao gồm tường, cửa, trần và thậm chí cả sàn. Hanji được dán lên cửa nhờ khả năng cách nhiệt tuyệt vời và độ xuyên sáng của nó—không chỉ giữ ấm cho phòng mà còn cho ánh nắng đi vào. Hanji không có cấu trúc khép kín như kính; thay vào đó, giấy có những lỗ khí giúp toàn bộ ngôi nhà được thông gió mà không cần lúc nào cũng mở cửa. Hanji còn điều hòa độ ẩm bằng cách hấp thụ hơi ẩm dư thừa trong không khí và giải phóng khi không khí khô. Thậm chí, giấy còn giữ lại các hạt bụi lơ lửng, hoạt động như một bộ lọc không khí. Với tất cả những đặc tính ấy, hanok không chỉ thân thiện với môi trường mà còn đưa chính thiên nhiên vào trong ngôi nhà dưới dạng ánh sáng, không khí và cả âm thanh.
<Cửa của hanok được tạo nên bằng cách dán hanji lên những khung cửa được chế tác tinh xảo.>
Hanok: Vẻ đẹp thuần khiết của khoảng trống
Người Hàn Quốc học được giá trị của cuộc sống từ những tương tác hằng ngày với thiên nhiên. Thật vậy, ngay cả hướng xây nhà cũng được quyết định trong sự hài hòa với môi trường xung quanh. Sự giao hòa với thiên nhiên ấy tạo nên những ngôi nhà giản dị, không trang sức cầu kỳ, nhưng tuyệt nhiên không nghèo nàn. Theo cách đó, mọi yếu tố tự nhiên bao quanh ngôi nhà—gió, cỏ, cánh đồng và bầu trời—đều được đưa vào không gian bên trong. Nói cách khác, hanok là sự hiện thực hóa mối hợp nhất đáng mong muốn giữa thiên nhiên, ngôi nhà và con người. Chính sự gắn bó với các yếu tố tự nhiên ấy mang đến cho hanok vẻ đẹp giản dị, mềm mại, hòa quyện cùng phẩm giá và sự hài hòa vô cùng tráng lệ.
Ngày nay, hanok vẫn tiếp tục chinh phục lòng người bằng sự giản dị thanh tĩnh và dòng chảy kiến trúc hữu cơ. Những mái cong duyên dáng, cửa ô lưới và sự hòa hợp với thiên nhiên đã truyền cảm hứng cho nhiều người đưa thẩm mỹ truyền thống trở lại không gian sống hiện đại.
<Cổng hanok và anchae (nhà chính) nhìn qua cổng.>
Sân trong của hanok không được lấp đầy bằng khu vườn; thay vào đó, nó được cố ý để trống. Bởi môi trường tự nhiên bao quanh ngôi nhà được xem như “khu vườn” của chính nó – tất cả những gì cần làm chỉ là mở cửa. Sân trong cũng được giữ khoáng đạt dựa trên quan niệm rằng khi để trống, nó có thể dung chứa vạn vật. Đây là một khái niệm khác biệt rõ rệt so với kiến trúc phương Tây, đồng thời cũng là một lối rẽ ngay trong không gian văn hóa phương Đông, khác với sự điểm trang của không gian Trung Hoa và vẻ đẹp nhân tạo của không gian kiến trúc Nhật Bản. Trong sự yên bình và khiêm nhường của hanok Hàn Quốc, luôn hiện hữu một sức sống và nét thanh nhã rõ rệt.
<Hanok cổ với sân trong để trống của Kim Jeong-hui (1786 – 1856), một học giả vĩ đại của triều đại Joseon.>
Hanok không tìm cách phô trương lộng lẫy. Vẻ đẹp tinh tế và chiều sâu của nó được tìm thấy trong sự tôn trọng thiên nhiên và những phẩm chất bình dị đời thường. Vì những đặc điểm mềm mại, tĩnh lặng của hanok, sự giản dị ấy đôi khi có thể gợi cảm giác cô quạnh và hoang vắng. Hanok sở hữu một thẩm mỹ tự nhiên không vướng dấu tích nhân tạo. Chính cảm thức tiết chế, được nâng đỡ bởi những gam màu trầm nhã, đã làm nổi bật trật tự tự nhiên của môi trường xung quanh. Đó là vẻ đẹp cấu trúc dựa trên sự chuẩn hóa hữu cơ của đường nét giản đơn—một sự giản dị khước từ tính nhân tạo và thay vào đó tìm kiếm chiều sâu ý nghĩa trong tĩnh lặng. Bên trong hanok là một tinh túy luôn nỗ lực noi theo và hòa nhập với trật tự của thiên nhiên.
<Lễ trưởng thành truyền thống Hàn Quốc trên sàn hanok.>
<Mẹ chồng và con dâu ủi đồ theo cách truyền thống trên toenmaru (sàn gỗ hẹp chạy dọc bên ngoài các phòng) của hanok.>
<Một căn phòng của hanok.>
<Maru và Cheoma — Trí tuệ của kiến trúc Hanok
Maru (hiên gỗ mở) và Cheoma (mái hiên vươn sâu) là những đặc trưng nổi bật của hanok, được thiết kế để kết nối không gian bên trong với ngoài trời một cách tự nhiên. Maru mở cho phép không khí lưu thông qua ngôi nhà và tạo nên một không gian chuyển tiếp, nơi cư dân có thể thưởng ngoạn cảnh quan xung quanh. Phần mái hiên rộng đáp ứng thông minh với sự thay đổi mùa ở Hàn Quốc: vào mùa hè, khi mặt trời lên cao, chúng tạo bóng râm và giúp giữ cho nội thất mát mẻ; vào mùa đông, khi mặt trời di chuyển thấp hơn trên bầu trời, ánh nắng có thể chiếu sâu vào các phòng, mang theo hơi ấm và ánh sáng. Sự hài hòa giữa kiến trúc, khí hậu và thiên nhiên này phản ánh trí tuệ thực tiễn nằm ở cốt lõi của đời sống truyền thống Hàn Quốc.>
<Bức tường và mái hiên của một hanok tại làng hanok Namsan.>
<Cổng Hanok truyền thống được bao khung bởi mái ngói và tường đá>
<Anchae (nhà chính) và bakkatchae (nhà phụ) hình L cùng tạo thành một khuôn viên vuông, với một khu vườn nhỏ ở trung tâm.>
<Sarangchae là nơi tiếp đãi khách.>
* Ảnh do Tổng cục Du lịch Hàn Quốc và Cục Di sản Văn hóa Hàn Quốc cung cấp.