Nổi danh với vẻ đẹp óng ánh sắc màu và tay nghề chế tác vô song, Najeon Chilgi đã biến những chiếc vỏ sò bình thường thành các kiệt tác phi thường.
Một chiếc vỏ bào ngư thô mộc tưởng chừng vô giá trị, phủ lớp canxi cacbonat, được biến hóa thành một tác phẩm nghệ thuật quý giá, phô diễn sự phong phú đáng kinh ngạc của những sắc màu ẩn giấu bên trong. Đằng sau cuộc biến đổi kỳ diệu ấy là óc sáng tạo và tài năng của người nghệ nhân. Xà cừ phát ra những gam màu tuyệt mỹ như vậy bởi lớp lót bên trong của vỏ bào ngư—chất liệu tạo nên xà cừ—được cấu thành từ các tinh thể canxi cacbonat trong suốt. Khi ánh sáng chiếu vào, các tinh thể này tạo nên sắc màu óng ánh như lăng kính. Khi người nghệ nhân nắm bắt vô vàn sắc màu ấy trong những mảnh nhỏ tinh xảo, chúng được chuyển hóa thành những đóa hoa và cánh chim tuyệt đẹp, trở thành những viên ngọc quý bền vững qua hàng nghìn năm.
<Hộp đựng tràng hạt sơn mài khảm xà cừ, hoa cúc bằng mai rùa và hoa văn dây leo
Goryeo, thế kỷ 12
Chiếc hộp tròn có nắp này được cho là hộp đựng tràng hạt Phật giáo, bởi một chuỗi tràng hạt đã được phát hiện bên trong. Bề mặt được trang trí lộng lẫy bằng kỹ thuật khảm kết hợp xà cừ, mai rùa nhuộm màu và dây kim loại là điều hiếm thấy, đồng thời thể hiện thành tựu thẩm mỹ của Najeon Chilgi thời Goryeo. Những mảnh mai rùa đỏ và vàng thanh nhã cùng các dải xà cừ óng ánh tạo nên những hoa văn hài hòa, tinh xảo không gì sánh được.>
Tại Đông Á, kỹ thuật trang trí đồ vật bằng xà cừ bắt đầu từ thời nhà Đường (618-907) ở Trung Quốc. Ở Hàn Quốc, kỹ thuật này phát triển thành một loại hình nghệ thuật độc đáo gọi là Najeon Chilgi vào khoảng thời điểm triều đại Goryeo (918-1392) ra đời. Nhờ các nghệ nhân Goryeo tạo nên những tác phẩm nghệ thuật rực rỡ, Najeon Chilgi nhanh chóng trở thành một trong những đóng góp nghệ thuật quan trọng của triều đại này, bên cạnh gốm men ngọc celadon và các tác phẩm kim loại. Phương pháp trang trí phổ biến và phát triển cao nhất là khảm các họa tiết xà cừ lên đồ vật rồi phủ sơn mài. Những họa tiết xà cừ được ưa chuộng gồm hoa, đặc biệt là hoa cúc và mẫu đơn, cùng các loài thực vật kỳ lạ như hoa văn dây leo “Cây Đường”. Một số nghệ nhân phủ kín toàn bộ tác phẩm bằng các họa tiết phức tạp như biểu tượng của địa vị và sự giàu có, một phẩm chất quan trọng trong xã hội Goryeo.
Sự tinh xảo và lộng lẫy của Najeon Chilgi thời Goryeo được một sứ thần Trung Quốc tên Seo Geung từ triều Tống (960-1279) hết lời ca ngợi. Trong tác phẩm “Sách minh họa về Goryeo” ("Goryeo Dogyeong"), ông viết rằng Najeon Chilgi của Goryeo: “...đủ quý giá bởi nó vô cùng tinh xảo và công phu.” Những ghi chép khác cho biết một hộp đựng bút Najeon Chilgi thời Goryeo từng là một trong những vật phẩm được giới văn nhân nhà Tống ở Trung Quốc khao khát nhất.
<Hộp ba lá sơn mài khảm xà cừ và mai rùa
Hoa cúc và hoa văn dây leo
Goryeo, thế kỷ 12
Tác phẩm khảm xà cừ tinh xảo này được cho là hộp đựng mỹ phẩm của một phụ nữ quý tộc thời Goryeo. Bề mặt được trang trí dày đặc, cùng hình dáng cầu kỳ của chiếc hộp, hé lộ phần nào lối sống xa hoa của tầng lớp thống trị Goryeo. Tác phẩm được rộng rãi xem là một trong những ví dụ tiêu biểu nhất của Najeon Chilgi được chế tác vào thời kỳ nghệ thuật này đạt đến đỉnh cao.>
Các nhà sử học nghệ thuật ngày nay cho rằng điều khiến các văn nhân Trung Quốc như Seo Geung tìm mua nghệ thuật Najeon Chilgi không chỉ là sự khéo léo của nghệ nhân Hàn Quốc trong việc khai thác sắc màu óng ánh từ vỏ bào ngư, mà còn là kỹ thuật khảm độc đáo của họ để tạo nên những thiết kế huy hoàng. Việc khảm các mô-típ xà cừ rực rỡ và chi tiết đến phi thường vào bề mặt gỗ cứng, chẳng hạn như gỗ đàn hương đỏ, là thành tựu chỉ các nghệ nhân Hàn Quốc thời bấy giờ đạt được. Các nghệ nhân Goryeo đã chủ động đối mặt với những thử thách do kỹ thuật mới đặt ra, và nhờ sự cần mẫn cùng óc sáng tạo, họ đã tìm ra phương pháp giải quyết những khó khăn ấy. Đến thời điểm đó, Goryeo đã tự hào sở hữu một truyền thống lâu đời về nghề sơn mài phát triển cao.
Danh tiếng và vị thế nghệ thuật vượt trội của Najeon Chilgi Goryeo phần lớn nhờ vào ba kỹ thuật do các nghệ nhân thời đó sáng tạo. Kỹ thuật đầu tiên là sử dụng những mảnh xà cừ cực nhỏ gọi là ‘sợi’ để khảm họa tiết. Khác với các thợ thủ công khác, nghệ nhân Goryeo chọn dùng các dải xà cừ nhỏ thay vì những mảnh lớn, rồi khảm từng dải một để tạo nên toàn bộ họa tiết, dù là bông hoa hay hình hình học. Trên thực tế, khi sứ thần Seo Geung ca ngợi nghệ thuật Najeon Chilgi của Goryeo, ông đã nhắc đến phương pháp tạo hoa văn tài tình này—điều trước đó chưa từng thấy ở Trung Quốc.
<Hộp kinh sơn mài khảm xà cừ
Chiếc hộp kinh sơn mài khảm xà cừ tinh xảo này được dùng để cất giữ kinh điển Phật giáo và được cho là có niên đại vào cuối triều đại Goryeo (918–1392), khoảng thế kỷ 13.
Hộp được thiết kế để chứa kinh điển Phật giáo, bao gồm Tam tạng kinh điển (Daejanggyeong), dưới dạng cuộn. Dù những chiếc hộp như vậy có thể từng được sản xuất với số lượng đáng kể trong thời Goryeo, hiện nay trên toàn thế giới chỉ còn chưa đến hai mươi kiệt tác sơn mài khảm xà cừ Goryeo được biết đến, và hộp kinh là một trong những ví dụ hiếm nhất.
Chiếc hộp có hình chữ nhật, với các góc vát trên nắp. Lõi gỗ được làm từ những tấm gỗ mềm thớ thẳng dày khoảng 1 cm, ghép lại bằng đinh sắt. Để ngăn gỗ cong vênh hoặc nứt, bề mặt trước hết được phủ vải, sau đó nhiều lần phủ các lớp sơn mài trộn tro xương (golhoe), tiếp theo là nhiều lớp sơn đen nhằm tạo nên lớp hoàn thiện bền chắc và tinh tế.
Bề mặt trang trí được khảm những mảnh xà cừ cắt tinh vi, tạo thành các mô-típ mẫu đơn dây leo thanh nhã. Những thiết kế mềm mại này tạo cảm giác hài hòa có nhịp điệu, trong khi các dải trang trí được chia thành nhiều họa tiết phong phú, làm tăng thêm vẻ rực rỡ tổng thể của tác phẩm.
Là hộp kinh sơn mài khảm xà cừ duy nhất còn tồn tại tại Hàn Quốc, kiệt tác này đại diện cho trình độ cao nhất của nghệ thuật chế tác xà cừ cuối thời Goryeo. Tác phẩm được công nhận rộng rãi nhờ giá trị lịch sử, nghệ thuật và kỹ thuật đặc biệt, mang đến hiểu biết vô giá về những thành tựu xuất sắc của nghệ nhân sơn mài Hàn Quốc dưới triều đại Goryeo.>
Đặc điểm nổi bật thứ hai của Najeon Chilgi là việc kết hợp dây kim loại—bạc, đồng đỏ và đồng thau—với các họa tiết xà cừ. Các dây này, chủ yếu chia thành dạng đường đơn và đường xoắn, được khảm để tạo ranh giới giữa hai họa tiết khác nhau hoặc tạo nên một phần của hình tượng, chẳng hạn như cuống hoa hay gân lá. Việc sử dụng dây kim loại kết hợp với xà cừ như vậy đã mở rộng đáng kể phương tiện biểu đạt nghệ thuật cho các nghệ nhân Goryeo.
Yếu tố thứ ba làm nên sự khác biệt của Najeon Chilgi Goryeo so với nghề xà cừ ở các khu vực khác của châu Á là việc sử dụng những mảnh mai rùa đầy màu sắc. Các nghệ nhân Goryeo phát hiện rằng họ có thể khảm mai rùa đã qua xử lý, vốn quý giá không kém xà cừ. Một hộp đựng tràng hạt Phật giáo còn tồn tại từ thời kỳ ấy cho thấy các nghệ nhân Najeon Chilgi của Goryeo đã sử dụng xà cừ cùng mai rùa như thế nào để tạo nên một tác phẩm nghệ thuật tráng lệ.
<Hộp đựng lược sơn mài khảm xà cừ với mây, phượng hoàng, hoa và chim
Hộp đựng lược được dùng để cất giữ nhiều dụng cụ chải chuốt, bao gồm lược và đồ trang sức cài tóc. Mẫu vật tráng lệ này được trang trí lộng lẫy bằng khảm xà cừ trên toàn bộ bề mặt. Mặt trước được chia thành ba phần, với hai ngăn kéo phía dưới và một nắp bản lề mở từ phía trên.
Mặt trên của nắp được trang trí bằng hai con phượng hoàng ngậm cỏ trường sinh (Bullocho) trong một huy chương hoa, còn phần viền được tô điểm bằng các mô-típ nửa bông hoa thanh nhã. Các mặt trước được trang trí bằng họa tiết hoa cúc và mẫu đơn, trong khi hai bên có hoa mận và tre đi cùng một đôi chim, cũng như cây thông với một đôi chim khác. Mặt sau được trang trí bằng thủy sinh thực vật và một đôi chim.
Các mô-típ trang trí lớn được tạo bằng Tabalbeop, một kỹ thuật truyền thống trong đó những mảnh xà cừ cong tự nhiên được cắt theo hình dáng mong muốn rồi nhẹ nhàng gõ ép lên bề mặt sơn mài. Những vết nứt mảnh hình thành sau đó trở thành một phần của chính thiết kế, bổ sung chiều sâu và kết cấu cho bố cục. Các mô-típ được thể hiện theo phong cách táo bạo, chân thực, trong khi những khoảng trống rộng được chủ ý để lại ở nền. Những đặc điểm này tiêu biểu cho mỹ cảm riêng biệt của đồ sơn mài khảm xà cừ giữa triều đại Joseon (1392–1910).
Tác phẩm này thể hiện một sự chuyển biến phong cách đáng kể so với các họa tiết hoa nhỏ, dày đặc của triều đại Goryeo (918–1392), minh họa quá trình phát triển của nghệ thuật sơn mài khảm xà cừ Hàn Quốc theo hướng mô-típ lớn hơn, cân bằng thị giác rõ hơn và cảm quan không gian tinh tế hơn.>
Hiện nay chỉ còn khoảng 15 tác phẩm nghệ thuật khảm xà cừ từ triều đại Goryeo tồn tại, và nhiều hiện vật trong số đó, bao gồm hộp kinh, hộp đựng tràng hạt và hộp hương, có liên quan đến Phật giáo. Dù số lượng còn lại khá ít, tất cả đều được xem là kiệt tác và đã được các bảo tàng trên khắp thế giới sưu tầm. Một số tác phẩm Najeon Chilgi, bao gồm ‘Hộp hương sơn mài khảm liễu và vịt bằng xà cừ,’ được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc. Trong khi đó, nhiều loại hộp khác thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Dokugawa, chùa Daimasa và Keishunin tại Nhật Bản, còn một số rương kinh còn lại được trưng bày tại các bảo tàng danh tiếng ở Hoa Kỳ, Anh, Đức và Hà Lan.
Nghệ thuật Najeon Chilgi thay đổi về thiết kế khi triều đại Goryeo bị lật đổ bởi một nhóm học giả Nho giáo và triều đại Joseon ra đời. Những trang trí xa hoa được các gia đình quý tộc Goryeo ưa chuộng nay được thay thế bằng các thiết kế giản dị và tự nhiên hơn, phản ánh lối sống thanh đạm do giáo lý Nho giáo đề cao. Việc sử dụng mai rùa nhiều màu và dây kim loại quý biến mất, trong khi các mô-típ nghệ thuật mới như hoa maehwa và tre, hoa và chim được đưa vào. Trọng tâm khi ấy chuyển sang nắm bắt những cảnh thiên nhiên giản dị thay vì tạo ra các thiết kế cầu kỳ bằng họa tiết trừu tượng. Xu hướng mới đã khuyến khích các nghệ nhân Joseon thử nghiệm nhiều kiểu trang trí khác nhau, như các loài động thực vật mang tính biểu tượng, hình người và chữ Hán cát tường. Mười biểu tượng trường thọ ( 'Sipjangsaeng' ) và Tứ quân tử ( 'Sagunja' ) là những chủ đề được yêu thích. Khi các nghệ nhân bắt đầu tìm kiếm những yếu tố đa dạng, thiết kế của họ trở nên phóng khoáng, hài hước, thậm chí thô mộc vào cuối thời Joseon. Sức sống mạnh mẽ và vẻ đẹp nhịp điệu của các mô-típ đã phân biệt Najeon Chilgi Joseon với những loại hình nghệ thuật xà cừ khác ở Trung Quốc và Nhật Bản cùng thời.
<Hộp sơn mài khảm xà cừ với họa tiết sen, mẫu đơn và dây leo
Chiếc hộp sơn mài khảm xà cừ có nắp này theo truyền thống được dùng để cất giữ triều phục và y phục quý. Mặt ngoài của nắp và các cạnh hộp được trang trí phong phú bằng hoa văn sen dây leo thanh nhã.
Mô-típ sen kết hợp những bông hoa nở rộ với các nụ hoa tinh tế, tạo nên một bố cục duyên dáng tưởng như chảy trôi tự do nhưng vẫn giữ được nhịp điệu cân bằng và hài hòa một cách cẩn trọng. Để tạo các cánh và lá sen uốn cong, nghệ nhân sử dụng kỹ thuật gọi là Tabalbeop, trong đó những mảnh xà cừ cong tự nhiên được cắt theo hình rồi nhẹ nhàng gõ ép lên bề mặt sơn mài. Những vết nứt mảnh hình thành trong quá trình này trở thành một phần không thể tách rời của thiết kế, bổ sung thêm lớp kết cấu và vẻ đẹp thị giác.
Các dây leo được tạo bằng kỹ thuật kkeuneumjil truyền thống, trong đó những dải xà cừ mảnh được cắt thành các đoạn hẹp và ghép nối tỉ mỉ để tạo thành các thân dây uốn lượn.
Khác với các họa tiết hoa nhỏ, bố trí dày đặc đặc trưng của triều đại Goryeo (918–1392), tác phẩm này có các mô-típ trang trí lớn hơn và những khoảng không gian trống rộng hơn, thể hiện một quan niệm thẩm mỹ mới xuất hiện vào đầu triều đại Joseon (1392–1910). Tác phẩm được xem là một trong những kiệt tác tiêu biểu của đồ sơn mài khảm xà cừ đầu thời Joseon, minh họa sự phát triển của thiết kế trang trí và biểu đạt nghệ thuật.>
Nghệ thuật Najeon Chilgi chịu ảnh hưởng bất lợi từ quá trình hiện đại hóa nhanh chóng trong nửa đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, nghệ thuật này vẫn tồn tại, và khi kinh tế Hàn Quốc được thúc đẩy trong thập niên 1960 và 1970, nó cũng hồi sinh. Các công cụ, phương pháp và chất liệu mới được đưa vào khi nhu cầu quà tặng xà cừ gia tăng, và các nghệ nhân tích cực tìm kiếm những thiết kế mới. Ngày nay, các nghệ sĩ Najeon Chilgi Hàn Quốc đang tạo nên làn sóng thứ ba, qua đó họ tiếp tục đóng góp vào di sản nghệ thuật tuyệt mỹ từ tổ tiên. Sự tiến hóa của nghệ thuật này, từ các mô-típ Goryeo cầu kỳ đến nét thanh nhã được nhấn mạnh trong thiết kế Joseon, nay đang mở ra một kỷ nguyên mới.
* Ảnh do Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc cung cấp.