Ondol, hệ thống sưởi ấm gia đình vô cùng hiệu quả và tốt cho sức khỏe con người, là một sáng tạo độc đáo của Hàn Quốc.
<Ondol là hệ thống sưởi ấm truyền thống của Hàn Quốc, sử dụng nhiệt từ đá đun nấu trong bếp để làm ấm toàn bộ căn phòng (trái). Những phiến đá được bố trí bên dưới phòng ondol trong quá trình xây dựng một ngôi nhà truyền thống Hàn Quốc (Hanok) (phải).>
Ondol, hệ thống sưởi ấm độc đáo của Hàn Quốc
Vào đầu thế kỷ XX đầy biến động của Hàn Quốc, người Hàn vừa tự nguyện vừa bị buộc phải cắt đứt gần như toàn bộ mối liên hệ với văn hóa truyền thống trong làn sóng nhiệt thành tiếp nhận phong tục phương Tây. Trang phục truyền thống bị thay thế bằng vest kiểu phương Tây, trong khi những ngôi nhà mái ngói được nhường chỗ cho các tòa căn hộ và nhà ở phong cách phương Tây. Tuy nhiên, một số khía cạnh của văn hóa truyền thống vẫn bền bỉ qua năm tháng, trong đó một yếu tố quan trọng nhất là ondol. Dù Hàn Quốc có rất nhiều chung cư cao tầng hiện đại, các căn phòng trong những tòa nhà này luôn được xây dựng với sàn ondol kiểu hiện đại. Ngoài ra, dù phần lớn người Hàn sống trong những ngôi nhà phong cách phương Tây, họ vẫn không theo thói quen của một số quốc gia phương Tây là mang giày trong nhà.
<Một căn phòng được sưởi bằng ondol trong ngôi nhà truyền thống Hàn Quốc (hanok).>
Vì sao người Hàn luôn gắn bó với ondol? Lý do rất đơn giản: ai cũng yêu thích hệ thống này. “Ondol” là cách viết bằng Hán tự của thuật ngữ tiếng Hàn “gudeul”, nghĩa đen là “đá được nung”. Vì vậy, ondol chỉ một hệ thống sưởi trong đó các phiến đá được “nung” để làm ấm sàn nhà và từ đó làm ấm cả căn phòng—một hệ thống phi thường, hoàn toàn độc đáo của Hàn Quốc và không tồn tại ở nơi nào khác trên thế giới.
Gudeul, hệ thống sưởi ấm khoa học được phát triển qua hàng thiên niên kỷ
Lịch sử của ondol tại Hàn Quốc kéo dài hàng nghìn năm, được chứng minh qua các hiện vật tiền sử khai quật từ Thời đại Đồ sắt (khoảng thế kỷ II) và các bích họa Goguryeo. Ondol thuở ban đầu chỉ sưởi ấm một phần căn phòng. Hệ thống sưởi ấm toàn bộ căn phòng lần đầu xuất hiện vào giữa thế kỷ XIII dưới triều đại Goryeo và trở nên phổ biến khắp bán đảo Triều Tiên vào đầu triều đại Joseon (cuối thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XVI). Quá trình phát triển lâu dài của ondol đã tạo nên những hệ thống mang tính khoa học cao và cấu trúc phức tạp.
<Di tích ondol từ thời Okjeo (thế kỷ III trước Công nguyên) và thời Balhae (698~926 sau Công nguyên).>
<Di tích ondol được bảo tồn hoàn hảo từ đầu Thời đại Đồ sắt, khai quật tại Sinbuk-eup, Chuncheon, tỉnh Gangwon-do.>
Yếu tố quan trọng nhất trong cấu trúc ondol là gorae, khu vực nơi khói từ các phiến đá được nung đi qua (xem sơ đồ bên dưới). Phía trên gorae là các phiến đá phẳng, rộng (gudeul), bên trên phủ một lớp đất sét đỏ để ngăn khói rò rỉ ra ngoài. Khi lửa được nhóm trong bếp, lửa và khói nóng đi qua gorae bên dưới các căn phòng, làm tăng nhiệt độ sàn rồi thoát ra qua ống khói ở cuối đường dẫn. Nguyên lý của ondol đồng thời vận dụng sự dẫn nhiệt, bức xạ nhiệt và đối lưu nhiệt. Nhiệt được dẫn qua các phiến đá gắn với sàn, rồi tỏa ra khắp toàn bộ mặt sàn. Nói cách khác, nhiệt độ ấm áp được duy trì nhờ sự đối lưu của không khí.
Những nơi duy nhất khác trên thế giới sử dụng nguyên lý sưởi tương tự là một số vùng ở Đông Bắc Trung Quốc và Mông Cổ. Đông Bắc Trung Quốc sử dụng một dạng ondol sơ khai chỉ sưởi ấm một số khu vực nhất định trong phòng ngủ, trong khi ở Mông Cổ, hệ thống sưởi ondol được dùng cho sàn của ger, kiểu nhà ở truyền thống (còn gọi là yurt). Hệ thống lắp đặt gudeul trên toàn bộ sàn của một căn phòng chỉ có ở Hàn Quốc. Ưu điểm của hệ thống này là hiệu suất nhiệt cao, tiết kiệm nhiên liệu và thiết bị, đồng thời có độ bền vượt trội. Lợi ích lớn nhất chính là tốt cho sức khỏe.
<Sơ đồ cấu trúc và nguyên lý của ondol.>
Cùng tồn tại với văn hóa nhà ở hiện đại
Vì sao sưởi ấm sàn nhà lại có lợi? Người Hàn thường tin rằng giữ ấm tay chân và giữ đầu mát là tốt cho sức khỏe. Chính ondol giúp nguyên lý này trở thành hiện thực. Hơn nữa, đây là một hệ thống sưởi rất kinh tế. Chỉ một phần năm lượng nhiệt do lò sưởi phương Tây tạo ra thực sự tỏa vào phòng. Ngược lại, ondol lưu trữ nhiệt trong gudeul, giúp nhiệt có thể tỏa ra trong thời gian dài, thậm chí trong nhiều ngày, nếu gudeul được lắp đặt đúng cách. Trong khi khói từ lò sưởi đi vào phòng và làm không khí trở nên nặng nề, ondol không gặp vấn đề đó; bởi ondol không chỉ làm ấm sàn mà còn có thể dùng trong nấu nướng, nên đây là một hệ thống “một công đôi việc” vô cùng hiệu quả.
Gần đây, các kiến trúc sư nhận thấy hiệu quả và ưu điểm của ondol đang thử nghiệm nhiều cách ứng dụng ondol trong nhà ở hiện đại. Với việc ondol Hàn Quốc được giới thiệu tại Trung Quốc, Nhật Bản và thậm chí cả châu Âu, hệ thống này bắt đầu được công nhận như một phương thức sưởi ấm gia đình mới.
<Nhờ những đặc tính khoa học xuất sắc, ondol vẫn được sử dụng trong kiến trúc hiện đại. Một căn phòng ondol trong tòa chung cư hiện đại không được sưởi bằng lửa bếp truyền thống mà bằng cách lắp đặt đường ống dưới sàn, trong đó nước được nồi hơi làm nóng chảy qua để làm ấm căn phòng.>
* Ảnh do Tổng cục Du lịch Hàn Quốc và Cục Di sản Văn hóa Hàn Quốc cung cấp.